In mei gingen 26 economen, investeerders en ondernemers — van onder meer de Rabobank, HollandBio, Invest-NL en TomTom — om tafel om te bespreken waarom ons land weliswaar uitblinkt in kennis en nieuwe ideeën, maar de toepassing en opschaling ervan zo vaak blijven steken. Simon Huijben vat hun conclusie samen in economenblad ESB: Nederland mist de cultuur en instituties om nieuwe inzichten en uitvindingen door te vertalen en op te schalen naar concurrerende innovaties.

Dat komt deels door Nederlands-eigen risicomijdendheid, wat vast weer te maken heeft met onze eeuwenlange strijd met het water. Geen volk dat zoveel verzekeringen afsluit als wij. De naamloze vennootschap — een vorm van risicospreiding — is hier uitgevonden. De dekkingsgraad van onze pensioenfondsen behoort met gemiddeld 130 procent tot de hoogste ter wereld. (Bij 100 procent kan een fonds aan de huidige pensioenverplichtingen voldoen.)

Nederland kent verder van oudsher een samenspel tussen markt en staat dat vernieuwing in de weg kan zitten. Lees bijvoorbeeld The Political Economy of the Dutch Republic door Oscar Gelderblom of The Making of a Bourgeois State door Marjolein ‘t Hart, maar ook Gronings goud van Wendelmoet Boersema of De strijd om het IJ van Corine Nijenhuis. De geschiedenis van het Nederlandse kapitalisme, door hen in het groot en in het klein beschreven, is er niet één van laissez-faire, noch van étatisme, maar van samenspanning tussen bedrijfsleven en overheid. De Franse auteur Michel Houellebecq meende zelfs, ‘Holland is geen land, het is op zijn best een bedrijf.’

Een oordeel dat teruggaat tot de achttiende eeuw. Vooral in Brabant, Holland en Zeeland bestond er toen nauwelijks een scheiding tussen economische en politieke macht: bankiers, kooplieden en andere topondernemers bemanden het vroedschap van hun stad, de Staten van hun gewest en de Staten-Generaal. Een manier van doen die lang vóór de Nederlandse onafhankelijkheid ontstond (laatste leestip: De Bourgondiërs door Bart Van Loo), tot in de negentiende eeuw voortduurde, en in de twintigste eeuw — toen zulke dubbele rollen echt niet meer konden — werd geprofessionaliseerd door brancheverenigingen te vormen, en consensus- en overlegorganen in te richten, onder de waaier van het ‘poldermodel’.

Die historie en mentaliteit biedt volgens mij een tweede verklaring voor de vraag die de rondetafel in mei opwierp, maar waar de deelnemers geen oplossing voor bedachten.

Doormodderen

In onze grootste kracht schuilt ook een grote zwakte. Wat ons veel en een voorspelbare groei in welvaart heeft gebracht — van kanalenkoning Willem I tot de exploitatie van het Gronings gas tot ‘project Beethoven’ om ASML en de chipindustrie in Eindhoven te behouden — leidt er soms ook toe dat we in de polder verzanden.

Dan is een externe shock (zoals de Franse Tijd, de agrarische crisis van de late negentiende eeuw, de Grote Depressie van de jaren dertig of de oliecrisis en stagflatie van de jaren zeventig) nodig om verandering teweeg te brengen (respectievelijk: het einde van de Hollandse handelsoligarchie, de verlate industrialisering van Nederland en de oprichting van openbaar onderwijs, het afschaffen van de gouden standaard en de liberaliseringen van de jaren tachtig en negentig).

Het besef dat we met het groeimodel van de twintigste eeuw klimaat en natuur hebben overvraagd, noopt nu weer tot zo’n kentering. Energie, industrie en mobiliteit maken de nodige transitie, die in Europa extra urgentie ontleent aan onze kostbaar gebleken afhankelijkheden van onbetrouwbare landen. In de landbouw en voedselketen daarentegen modderen we door, terwijl ‘plantveredeling, duurzamere teeltmethoden en nieuwe eiwitten’ niet alleen zorgen ‘voor een duurzame voedselproductie en voedselzekerheid,’ maar tegelijk ‘onze weerbaarheid in spannende geopolitieke tijden’ vergroten.

Dat is niet alleen mijn mening, maar schreef staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur Silvio Erkens (VVD) vlak voor de zomer in een brief aan de Tweede Kamer. Toch wekt ook maar de suggestie van systeemverandering in de landbouw protesten op, tot snelwegblokkades en doodsbedreigingen aan toe. Hoe keren we het tij?

Institutionele inrichting

Huijben schrijft dat innovatie — of zelfs een ‘cultuur van vooruitgang’ — baat heeft bij een ‘institutionele inrichting die ambitie omzet in actie’:

universiteiten die valorisatie belonen, financiering die de innovatieketen verticaal dekt, en een politiek die keuzes maakt en ze volhoudt.

‘Valorisatie’ is uitvindingen en inzichten tot nut maken, bijvoorbeeld wanneer studenten een start-up beginnen. Mijn beeld is dat Nederlandse universiteiten best een helpende hand toesteken, maar hier weet ik te weinig van, dus ik beperk mij verder tot financiering en de politiek.

‘Verticale’ financiering betekent van eerste steuntje in de rug tot opschaling naar winstgevend bedrijf. ‘Van laboratorium tot fabriek loopt het spoor’ volgens Huijben nu ‘doorgaans stuk op één van de tussenstations.’ Een bekend probleem is de investeringskloof tussen start-up en scale-up. Tientallen miljoenen euro’s weten bedrijven in Europa wel te vinden, maar honderden miljoenen euro’s krijgen ze slechts met grote moeite bij elkaar. Ondernemers wijken daarom niet zelden uit naar de Verenigde Staten, waar durfkapitaal meer durft.

Een politiek die keuzes maakt en koers houdt — of niet — is iets waar ik zelf ervaring mee heb.

Weer een fonds?

De inzichten die Huijben in ESB samenvat, zijn niet nieuw. Twee jaar geleden schreef ik in deze nieuwsbrief over een rapport van de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) van weer een jaar eerder, waarin de Nederlandse poldertraditie als reden werd gegeven dat ons land omwentelingen uit de weg gaat.

Wanneer je (koepels en overlegstructuren van) gevestigde belangen vraagt om oplossingen te bedenken voor nieuwe problemen, krijg je volgens de AWTI geen nieuwe ideeën maar incrementele verbeteringen:

Logischerwijs bedenken de gevestigde deelnemers aan de topsectoren vooral technologische deeloplossingen die passen bij hun kennis en vaardigheden, ook omdat het beleid de missies uiteenrafelt tot deelproblemen zonder goed oog voor de samenhang. De stap-voor-stap-verbeteringen zijn goed te begrijpen vanuit de private logica en leveren goede kennis en innovaties, maar kunnen ook op langere termijn de padafhankelijkheid vergroten.

De rondetafel kwam met een innovatiefonds voor wetenschappers op de proppen. Met een budget van 100 tot 200 miljoen euro per jaar, uitgekeerd in kleine bedragen, zonder uitgebreide businessplannen te eisen en uitdrukkelijk ruimte te geven om te falen.

‘Als één op de tien ideeën aanslaat, of zelfs maar één op de honderd, kan dat al een aanzienlijke opbrengst voor de samenleving betekenen,’ schrijft Huijben.

Maar hij weet ook dat dit geen baanbrekende suggestie is:

Het Innovatieplatform van Balkenende II in 2003, het topsectorenbeleid van Rutte I in 2011, het Nationaal Groeifonds en Invest-NL onder Rutte III, en nu het aangekondigde Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie. Telkens wordt opnieuw geprobeerd de Nederlandse kennis beter te verzilveren, en telkens stelt de volgende coalitie met de oprichting van een nieuw vehikel vast dat de vorige daar niet in geslaagd is.

Waarom zou dít fonds dan wel het verschil gaan maken?

In Europa overheerst behoudzucht

Om positief te beginnen: publiek geld is nodig om de voedseltransitie aan te jagen. Bij uitstek in Europa, waar de behoudzucht overheerst.

Wereldwijd investeren grote banken 32 keer meer in de vee-industrie dan in alternatieve eiwitten. De Europese Unie gaf tussen 2014 en 2020 maar liefst 1.200 keer meer subsidie aan de productie, innovatie en promotie van dierlijke producten dan aan plantaardige en technologische alternatieven. Nederland besteedt jaarlijks 80 procent van de Europese landbouwsubsidies aan de veehouderij terwijl maar 60 procent van de landbouwbedrijven in ons land vee houdt.

Daarentegen steekt het Nationaal Groeifonds 80 miljoen euro in de opschaling van kweekvlees en 43 miljoen euro in nieuwe veredelingstechnieken. Invest-NL investeert in Mosa Meat, makers van kweekvlees, en The Protein Brewery, een bedrijf dat met schimmels eiwitten fermenteert die dierlijke eiwitten kunnen vervangen in bijvoorbeeld gebak en room.

Deze Nederlandse bedrijven stuiten elders in Europa op weerstand. Zuivelvervangers mogen van de Europese wet geen ‘boter’, ‘kaas’ of ‘yoghurt’ worden genoemd. Een voorstel om ook termen als ‘karbonade’, ‘steak’ en ‘vleugel’ te beperken tot vlees van geslachte dieren won in juni een meerderheid in het Europees Parlement. (Plantaardige vleesvervangers en kweekvlees zouden nog wel als ‘burger’ of ‘worst’ mogen worden verkocht.) De lidstaten moeten hier in de Europese Raad nog akkoord op geven, maar er lijkt zich geen blokkerende minderheid te vormen. De meeste regeringen branden hun vingers er liever niet aan.

Vlees en veehouderij liggen politiek zo gevoelig dat de Europese Commissie in een nieuwe ‘Livestock Strategy’ zelfs expliciet aangeeft dat ‘krimp’ geen doel is. Terwijl het in een gelijktijdig uitgebracht ‘Protein Action Plan’ opmerkt dat EU-landen vooral plantaardige eiwitten importeren, omdat onze akker- en tuinbouw meer gewassen telen voor veevoer dan voor humane consumptie. Waardoor we een overschot eieren, vlees en zuivel kunnen exporteren.

Groen is poen: de eiwittransitie

Door meer planten en minder dieren te eten, zijn we niet alleen beter opgewassen tegen (handels)conflicten; het levert ons winst op. Nederland zou er volgens een berekening van Wageningen Economic Research 10 miljard euro per jaar op vooruit gaan. 2 miljard euro door lagere zorgkosten, want overconsumptie van (vooral rood) vlees leidt tot meer diabetes en meer hart- en vaatziekten. 8 miljard euro door minder milieuschade. Dat zijn de kosten van bodem-, lucht- en watervervuiling veroorzaakt door de uitstoot van met name ammoniak. (Vergelijkbare onderzoeken in andere landen laten vergelijkbare cijfers zien.)

En — voor mij persoonlijk niet onbelangrijk — minder dieren eten is natuurlijk altijd beter voor de dieren. De welzijnsproblemen in de intensieve veehouderij komen voort uit de drang om zo snel mogelijk zo veel mogelijk te produceren tegen zo laag mogelijke kosten. Van ‘plofkippen’ (nog steeds ongeveer de helft van de vleeskuikens in Nederland) die zo snel groeien dat ze binnen 5 tot 6 weken slachtrijp zijn maar dan kunnen bezwijken onder hun eigen gewicht tot kalfjes die opgroeien zonder moeder en varkens die nooit buiten komen.

Maar je hoeft geen groot hart te hebben voor dieren om innovaties in biotechnologie, (glas)tuinbouw en veredeling een warm hart toe te dragen. De wereldbevolking groeit de komende 25 jaar naar verwachting met 2 miljard mensen. In vooral Azië neemt de vraag naar vlees en zuivel (enorm) toe. De Aarde is te klein om 10 miljard mensen te voeden volgens een Westers dieet. Vanwege de uitstoot van verzurende gassen, zoals ammoniak, en broeikasgassen, zoals methaan, maar ook vanwege de hoeveelheden land en water die nodig zijn om zoveel vlees en zuivel te produceren.

Om één kilo rundvlees bij de slager of in de supermarkt ter krijgen, is wereldwijd 8,8 tot 31,6 vierkante meter land nodig. Voor één kilo kweekvlees is dat gemiddeld 1,8 vierkante meter. Voor dezelfde kilo rundvlees is wereldwijd gemiddeld 15.000 liter water nodig (in Nederland minder dan de helft). Voor een kilo peulvruchten is dat 4.000 liter, voor een kilo kweekvlees 3.100 liter. Zelfs als wij in Europa en Noord-Amerika evenveel vlees en zuivel blijven consumeren (wat ik niet aanbeveel) heeft de rest van de wereld baat bij efficiëntere voedselsystemen.

Die kunnen wij in Nederland uitvinden. Sterker, die hebben we in Nederland uitgevonden. We hebben ook nog het wereldwijd meest toonaangevende onderwijs- en kenniscluster in agrifood in huis. En onze verwerkende ketens behoren tot de wereldtop door hoge toegevoegde waardes te realiseren met de hoogste standaarden voor diergezondheid en voedselveiligheid. Laten we de technologische voorsprong en schaalvoordelen die we (nu nog) hebben — en het aanzien dat de Nederlandse land- en tuinbouw wereldwijd geniet — aanwenden om hier de voedselproductie van de toekomst te ontwerpen! Om eindproducten van hoge kwaliteit te kunnen verkopen, maar vooral ook uitgangsmaterialen, technologie, systemen en kennis, zodat de rest van de wereld zich óók op een duurzame manier kan voeden.

Lichtende voorbeelden

De glastuinbouw en plant- en zaadveredeling zijn voor mij lichtende voorbeelden.

De Nederlandse glastuinbouw beslaat minder dan 3.000 bedrijven die samen toch jaarlijks 1 procent van onze welvaart generen. Acht op de tien glazen kassen in de wereld zijn Nederlands. Biologische en natuurlijke gewasbeschermingsmiddelen en -methoden die hier zijn gepionierd, gaan de hele wereld over.

In de veredeling zijn zo’n 250 Nederlandse bedrijven actief. Toch is bijna 40 procent van de wereldhandel in zaden voor akker- en tuinbouw uit ons land afkomstig. Van de Amerikaanse import van zaden en andere uitgangsmaterialen, zoals bloembollen, kiemplantjes en pootgoed, komt zelfs 80 procent uit Nederland. Dat is nog eens concurrentiekracht!

Een aantal provincies ziet de kansen. In Brabant hebben provincie en provinciale investeerders de handen ineen geslagen om dé ‘scale-up plant’ voor plantaardige innovatie in Europa te worden. Daaronder verstaan ze nieuwe voedselproducten, maar bijvoorbeeld ook verpakkingsmaterialen gemaakt uit plantaardige reststromen om plastics te vervangen. In Bergen op Zoom zit Delta Agrifood Business: een innovatie- en expertisecentrum van bedrijfsleven en onderwijs op het gebied van plantaardig voedsel. Helmond kent de Food Tech Brainport dat zich richt op innovaties in voedselverwerking.

Zuid-Holland positioneert zich als ‘Protein Port’ voor met name alternatieve eiwitten. De eerste kweekvleesboerderij ter wereld, een initiatief van RespectFarms, is mede dankzij de provincie in Schipluiden tot stand gekomen. Maar ook Planet-B.io in Delft, een broedplaats voor bedrijven in de biotechnologie, krijgt geld van de provincie. Met Liberaal Groen, het duurzaamheidsnetwerk van de VVD, namen we hier in 2025 een kijkje. Lees mijn verslag van dat werkbezoek op de website van Liberaal Groen.

Wildgroei aan goede bedoelingen

Nieuwe ideeën zijn altijd welkom, en een fonds van 100 tot 200 miljoen euro kost de wereld niet. Maar ik geloof niet dat het de doorslag gaat geven. De grotere uitdaging lijkt mij de vele innovaties die al ‘marktrijp’ zijn concurrerend maken. Financiering vinden is één, marktaandeel veroveren is andere koek.

Wat betreft financiering, kunnen we leren van landen om ons heen. Bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) staan 158 subsidieregelingen open, allemaal met eigen voorwaarden en deadlines. Invest-NL, provinciale en regionale ontwikkelingsmaatschappijen — en banken, pensioen- en investeringsfondsen — hebben allemaal weer hun eigen aanvraagformulieren, voorkeuren en vereisten. Denemarken, Duitsland en Frankrijk maken het makkelijker, blijkt uit een vergelijkend onderzoek van PwC. Daar is één landelijk loket voor ondernemers die willen verduurzamen.

Ook bieden die landen cofinanciering van, of garanties op, leningen, waarmee ze het risico voor private investeerders verlagen. Als een scale-up failliet gaat, betaalt de overheid tot 90 procent van hun leningen af. Dat zet zoden aan de dijk. In Nederland biedt de Groeifaciliteit een vergelijkbare garantie van 50 procent, met een budget van 85 miljoen euro per jaar. Dat schiet niet op.

Buiten de boot

Van een andere orde is de innovatiebox, waarin bedrijven hun belasting over winst die voortkomt uit eigen R&D kunnen verlagen van 26 naar 9 procent. Dat levert dit jaar naar verwachting 2,9 miljard euro belastingvoordeel op. Maar volgens het FD strijken slechts tien bedrijven daar 2,8 miljard euro van op. ASML, DSM en Booking zijn met z’n drieën al goed voor 91 procent van het geld. Dan volgen NXP, Philips, KPN, Thales en Enza Zaden met ieder enkele miljoenen, in plaats van honderden miljoenen, euro’s belastingvoordeel.

Eén reden voor deze oververtegenwoordiging van grote bedrijven is dat je wel winst moet maken voordat je in aanmerking kunt komen voor een winstbelastingverlaging. Dat kan bij een start-up of scale-up jaren duren.

Ook moet je voor deelname aan de innovatiebox een ‘speur- en ontwikkelingsverklaring’ kunnen laten zien. Daar moet je weer eerder een beroep op de Wet bevordering speur- en ontwikkelingswerk voor hebben gedaan. ASML en DSM hebben accountants en compliance officers in dienst om dit soort papierwerk te verzetten. Ondernemers willen ondernemen.

Ga je er toch een avond voor zitten, dan kom je er maar al te vaak achter dat regelingen zó zijn ingericht dat je net buiten de boot valt. Lees bijvoorbeeld Iedere boer telt van RVO uit 2025. De meest dierwaardige en duurzame boeren in Nederland kleuren te ver buiten de lijntjes van de gangbare veehouderij, waardoor ze niet alleen de eindstreep van een subsidie- of andere financieringsaanvraag niet halen, maar ook veel meer tijd moeten steken in hun vergunningaanvragen. Andere boeren kunnen die goeddeels van elkaar copy-pasten.

En dat is nog allemaal voordat ze kunnen gaan concurreren in een markt die niet per se zit te wachten op afwijkende producten die niet via de grote slachthuizen en zuivelfabrieken hun weg naar de supermarkt kunnen vinden, omdat ze niet als klokwerk worden aangeleverd of in de massa op kunnen gaan. Bij een dierwaardige boer zijn niet alle varkens op dezelfde dag vet genoeg voor de slacht. Boeren die hun kalfjes bij de koe laten zogen, moeten hun melk apart kunnen afzetten om de nodige meerprijs uit de markt te halen. Zij houden immers minder koemelk over voor mensen.

Hoe maak je een markt

Het is volgens de AWTI een misvatting dat grote uitdagingen vanzelf een markt vormen voor innovaties:

De realiteit is dat markten vaak ontbreken of onvoldoende ontwikkeld zijn. Het is daarmee onaantrekkelijk voor bedrijven en investeerders om in innovatie te investeren.

De truc is beleid zo in te richten dat innovatie niet alleen een kans krijgt, maar winstgevend kan worden. Dat vraagt in het begin om een steuntje in de rug, later risicodekking en eventueel een overheid die optreedt als launching customer, maar op de lange termijn het minder concurrerend maken van minder gewenste — want bijvoorbeeld dieronvriendelijke of vervuilende — producten en productiewijzen, zodat vergroening loont. Zonder die laatste stap blijven we innovatie eindeloos ‘stimuleren’.

Niet alles zelf in de hand

Dat brengt ons terug naar een politiek die keuzes maakt en koers houdt.

We hebben niet alles zelf in de hand. In Nederland kan sinds dit jaar — dankzij een motie in de Tweede Kamer van Tjeerd de Groot (D66) en Peter Valstar (VVD) uit 2022 — kweekvlees worden geproefd. Dankzij een motie van Wim Meulenkamp (VVD) en Laura Bromet (PRO) komen daar binnenkort proeverijen voor innovatieve fermentatie bij. Maar in Amerika, Australië, Israël en Singapore is kweekvlees al gewoon te koop. Wij wachten op de rest van Europa.

Weerstand van conservatieve lidstaten zoals Italië en Hongarije maakt markttoelating onzeker. Zelfs als de Europese voedsel- en warenautoriteit (EFSA) novel foods — zoals het gekweekte rundervet waar Mosa Meat een aanvraag voor heeft ingediend — goedkeurt, kan de Europese Commissie of een meerderheid van lidstaten het product van de markt weren. Geen wonder dat private investeerders uitwijken naar Amerika of Azië. Zelfs de liberale regering van Frankrijk en de linkse regering in Spanje zien kweekvlees als een ‘bedreiging’ van hun ‘traditionele’ boerencultuur.

Voor veredelaars heeft de EU beter nieuws. Drie jaar nadat de Europese Commissie voorstelde om eenvoudige gentechnieken toe te laten in plant- en zaadveredeling — een voorstel dat veel weghad van het standpunt dat VVD’er Jan Huitema in 2021 voor de liberale Renew-fractie opstelde — steunde de Europese Raad in april eindelijk deze hervormingen die Nederlandse veredelaars nodig hebben om concurrerend te blijvend met landen in Noord- en Zuid-Amerika en Azië. (In Liberaal Groen hebben we hier een informatieve paper over geschreven.)

De Nederlandse glastuinbouw past ‘groene’ gewasbescherming — natuurlijke vijanden om plagen te bestrijden, maar ook biostimulanten en micro-organismen die planten beschermen en versterken — al op grote schaal toe. Op 94 procent van het areaal glastuinbouw worden biologische bestrijders gebruikt. Een kwart van alle ingezette middelen is ‘groen’. Tussen 2020 en 2024 nam het totale gebruik van gewasbescherming in Nederland met 22 procent af.

Hier werkt de EU weer niet per se mee. Ondanks de ambitie voor toenmalig Eurocommissaris Frans Timmermans (PvdA) om het gebruik van chemische middelen tussen 2022 en 2030 te halveren — in 2023 ingetrokken — worden groene middelen nog even streng beoordeeld als chemische. Iedere tien jaar worden goedgekeurde middelen in de EU opnieuw gekeurd. Bedrijven zijn al snel vijf jaar bezig met het voorbereiden van zo’n aanvraag, omdat ze alle relevante wetenschappelijke kennis die in de tussentijd is opgegaan zelf moeten aanleveren. Amerika, Brazilië en Canada zijn minder veeleisend.

In 2025 steunde bijna de voltallige Tweede Kamer een motie van Caroline van der Plas (BBB) die vroeg om versnelde toelating en opschaling van groene gewasbeschermingsmiddelen. De Europese Commissie wil dat ook, onder meer door toezichthouders groene middelen sneller te laten keuren. Nu worden aanvragen op volgorde behandeld. De Commissie wil verder de periodieke herbeoordeling na tien jaar schrappen — voor álle laagrisico middelen, groen en chemisch.

Door deze, en meer, voorstellen samen te voegen in een ‘omnibus’ voor voedsel- en diervoederveiligheid, zet de Commissie het Europarlement en de lidstaten voor het blok: zeg ‘ja’ of ‘nee’ tegen alles of niets.

Wat we onszelf aandoen

Er is genoeg dat Nederland wel zelf in de hand heeft, en daarbij schieten we onszelf toch geregeld in de voet.

Nederland verstrekt weliswaar niet 1.200 keer meer subsidie aan vlees en zuivel dan aan vlees- en zuivelvervangers, maar tussen 2018 en 2021 wel 71 keer meer. Een poging van Anne-Marijke Podt (D66) om deze subsidiestromen gelijk te trekken, kon twee jaar geleden rekenen op steun van drie linkse partijen in de Tweede Kamer en Volt.

Nederland kiest er zelf voor om koemelk uit te zonderen van de verbruiksbelasting op non-alcoholische dranken. Nadat die belasting in 2024 werd verhoogd van 9 naar 26 cent per liter, nam de verkoop van plantaardige melkalternatieven met 7 procent af.

Het laatste kabinet-Rutte bereidde vijf opties voor om de verbruiksbelasting te vervangen door een suikerbelasting. Het kabinet-Schoof liet dit plan op de plank liggen. In drie van de vijf opties wordt koemelk weer uitgezonderd. Terwijl alleen de Finnen per hoofd van de bevolking meer zuivel consumeren dan wij.

In de EU wordt nagedacht over een manier om broeikasgasemissies in de land- en tuinbouw te beprijzen: een ‘Agri ETS’. De Nederlandse glastuinbouw heeft hier niet op gewacht en een eigen sectorsysteem opgetuigd. De ambitie is om in 2040 klimaatneutraal te telen, tien jaar voor de deadline van ‘Parijs’. Toch kiest ook dit kabinet ervoor om de glastuinbouw onder ETS-2 te brengen, waarmee het Europese emissiehandelssysteem wordt uitgebreid van de industrie naar producenten en leveranciers van brandstoffen.

(Tuinders wekken met warmtekrachtkoppelingen hun eigen CO₂, stroom en warmte op. Alledrie zijn nodig om planten in kassen te laten groeien. Warmtekrachtkoppelingen zijn dubbel zo efficiënt als elektriciteitscentrales die op aardgas stoken, maar ze maken tuinders ook ‘brandstofproducent’.)

Dat voelt als een trap na. Tuinders worden namelijk ook verplicht om ‘groen’ gas bij te stoken; (duurder) gas uit mestvergisters. Hiermee helpt de overheid veehouders om hun mestoverschotten weg te werken, maar zadelt het onze meest innovatieve agrarische sector op met een dubbele rekening.

In plaats van de glastuinbouw buiten ETS-2 te houden, wat Nederland mag en andere lidstaten doen, of uit te zonderen van de bijmengverplichting voor groen gas, wil het kabinet de sector ‘compenseren’. Dus eerst de rekening met beleid verhogen en vervolgens met belastinggeld verlagen.

De pijn verzachten

In het stikstofbeleid zien we iets vergelijkbaars. Dit kabinet heeft twee heldere keuzes gemaakt: bufferstroken rondom Natura 2000-gebieden en een hectarenorm voor koeien waar 82 procent van de melkveehouders al aan voldoet. Het zijn vooral intensieve bedrijven in Flevoland, rond de Veluwe en in Brabant die moeten inschikken; bedrijven die 62 procent van de Nederlanders sowieso liever ziet verdwijnen.

Driekwart ziet ook liever dat de overheid de ontwikkeling van alternatieven voor dierlijke producten subsidieert. Maar het kabinet trekt 20 miljard euro uit om de pijn voor veehouders te verzachten. Waarom steken we dat geld niet in biotechnologie? In cellulaire agricultuur? In plantaardige innovatie, zoals ze in Brabant doen?

Als we toch bezig zijn: Waarom schaffen we het belastingvoordeel voor koemelk niet af? En creëeren we in plaats van een bijmengverplichting voor groen gas geen bijmengverplichting voor duurzame melk? Iets waar de Tweede Kamer al in 2022 bij ruime meerderheid om vroeg.

Liever een akkoord dan keuzes maken

Volgens mij zijn er twee verklaringen. De eerste speelt net zo goed in andere democratische landen: verlies van het oude wordt eerder zichtbaar dan de opkomst van het nieuwe.

Innovatie leidt ertoe dat bedrijven en banen verdwijnen. Dat is voor de economie als geheel niet erg. Sterker, het is nodig om kapitaal, marktaandeel en personeel vrij te spelen voor concurrenten wél meekomen in de verandering en voor nieuwkomers. Maar dat kunnen we achteraf overzien. Wanneer die bedrijven failliet gaan, en kiezers hun banen verliezen, is het voor politici lastig om niets te doen.

Mijn tweede verklaring is typisch Nederlanders, en slaat terug op de samenspanning tussen bedrijfsleven en overheid waar ik deze nieuwsbrief mee begon: bestuurders en politiek zijn hier dol op polderakkoorden die gevestigde belangen een vetorecht geven. Bij uitstek in de land- en tuinbouw. Het (gefaalde) Landbouwakkoord, het Noordzeeakkoord, het Convenant Weidegang, het Convenant Stappen naar een dierwaardige veehouderij en ik vrees binnenkort het Convenant Gewasbescherming zijn voorbeelden van hoe dat gaat.

Logischerwijs bedenken de gevestigde deelnemers … vooral technologische deeloplossingen die passen bij hun kennis en vaardigheden, ook omdat het beleid de missies uiteenrafelt tot deelproblemen zonder goed oog voor de samenhang.

Eén of twee dierenwelzijns- of natuurorganisaties worden altijd wel bij een half alfabet aan sectorvertegenwoordigers gezet om akkoorden een zweem van maatschappelijk draagvlak te geven. Echter nooit de veeleisendste ngo’s, laat staan concurrerende nieuwkomers die nog niet in sectorverband zijn georganiseerd. Zo werden Vereniging Meten=Weten (die opkomt voor de belangen van omwonenden) en Pesticide Action Network Netherlands (PAN-NL) niet uitgenodigd om mee te praten over het Convenant Gewasbescherming.

Als een sectorpartij wegloopt, zoals LTO bij het Landbouwakkoord, komt er geen akkoord. Als zelfs meewerkende ngo’s een keer hun handtekening weigeren — LandschappenNL en Natuur & Milieu vonden het Convenant Gewasbescherming te slap — gaat het feest gewoon door. ‘De sector’ tekent mee. Het ministerie tekent mee. Zeg dan als Tweede Kamer nog maar eens ‘nee’.

Meer tijd en meer geld

Dat belangenbehartigers de belangen van hun leden behartigen, kan ik ze moeilijk kwalijk nemen. Dat bestuurders zo met gevestigde belangen meebuigen, is vanuit een historie van 400 jaar vriendjeskapitalisme verklaarbaar — maar nog niet verantwoord. Dat tenslotte een compensatieregeling of een fonds wordt bedacht om anderen te sussen, is ook een bekende zet maar lost het probleem niet op.

Zolang beslissingen in Nederland aan poldertafels worden genomen waar jij niet aan tafel zit en de belastingbetaler eindeloos kan worden aangesproken om ieder bedrijf iedere verandering te kunnen laten ‘meemaken,’ blijf jij met je innovatie tegen de stroom inroeien. Je komt er wel. Elke regeling en ieder fonds helpt toch een beetje. Het beleid is er ook weer niet op uit om je bewust en permanent te dwarsbomen. Het ministerie van Economische Zaken is vaak pragmatischer, de Tweede Kamer ongeduldiger. Wie de spelregels leert, mag vaak best snel meedoen. HollandBio is hier een goed voorbeeld van. Maar het duurt allemaal langer en het kost veel meer geld.

De VVD heeft een nieuw Liberaal Manifest. Daarin worden de (tijdloze) beginselen en kernwaarden van de partij vertaald naar de uitdagingen van onze tijd.

Het vorige manifest stamde alweer uit 2005. De aanleiding tot vernieuwing was de coalitie die de VVD in 2024 aanging met BBB, NSC en PVV. Niet alle leden waren hier, zwak gezegd, heel blij mee. Los van elkaar zochten twee groepen — één van oudgedienden, één van actieve vrijwilligers en politici uit verschillende regio’s, stromingen en vleugels van de partij — naar een manier om de discussie over de vorm te kanaliseren richting de inhoud. Die zoektocht leidde na enkele maanden tot één breedgedragen voorstel van onderop om het Liberaal Manifest weer eens onder handen te nemen, waar het hoofdbestuur hun zegen aan gaf. Veel van de initiatiefnemers belandden in de kern- of klankbordgroep van het nieuwe manifest. Zo zijn VVD’ers dan ook: als je een goed idee hebt en de kans krijgt, moet je het wel (zelf) gaan doen.

Dus is de afgelopen twee jaar in de partij gesproken en gediscussieerd over hoe we onze vrijheid beschermen in een onveiligere wereld, over of en hoe we echt eerlijke en gelijkwaardige kansen bieden voor ontplooiing, de balans tussen vrije keuze en vrijheid van ondernemerschap enerzijds en een gedeelde verantwoordelijkheid voor ons zorgstelsel en onze leefomgeving anderzijds. En nog veel meer.

Het sluitstuk was de 163e Algemene Vergadering van de VVD in Den Haag op 10 juni, waar over slechts één amendement op het nieuwe manifest werd gestemd. Er waren 153 amendementen ingediend, waarvan 26 door mijn netwerk, Liberaal Groen. Die werden daags voor het congres in digitale deelsessies besproken. Over de meeste amendementen kon toen al overeenstemming worden bereikt of in de laatste paar dagen voor het congres alsnog een compromis worden gevonden.

Aan het verschijnen van de conceptversie gingen weer tal van schrijfsels en bijeenkomsten, digitaal en in het land, vooraf. Voor niet-leden zal de totstandkoming van dit manifest zich goeddeels aan het zicht hebben onttrokken. (Hoewel alle bijeenkomsten, zoals gebruikelijk in de VVD, voor media toegankelijk waren.) Laat de ene stemming op 10 juni niet de indruk wekken dat het manifest in klein comité in een achterkamer is geschreven. Ik neem jullie graag mee in de rol die Liberaal Groen heeft gespeeld.

Kern- en klankbordgroep

In het najaar van 2024 vormde het hoofdbestuur een kerngroep onder leiding van Nanning Mol, toen burgemeester van Laren, inmiddels van Dordrecht, en Simone Richardson, oud-Tweede Kamerlid en toen tijdelijk directeur van de TeldersStichting. Deze groep gaf leiding aan het proces en schreef de concept- en eindversie van het manifest. Oud-senator Caspar van den Berg, voormalig Europarlementslid Liesje Schreinemacher en voorzitter Iwein Borm van het thematisch netwerk Financiën, inmiddels van het netwerk Economische Zaken, zaten er ook bij. Alle namen vindt je op de website van de VVD.

Daarnaast werd een klankbordgroep in het leven geroepen met VVD’ers uit verschillende gremia en stromingen om actief mee te lezen en feedback te geven. Daniel Koerhuis, voormalig Tweede Kamerlid, en Paul Slettenhaar, toen wethouder in Castricum, inmiddels in Amstelveen, van Klassiek Liberaal bijvoorbeeld. Mauk Bresser, oud-voorzitter van de JOVD. Pim van Strien, oud-Kamerlid en één van de initiatiefnemers van de Liberale VVD-petitie. Ingrid Michon en Daan de Kort vertegenwoordigden de huidige Tweede Kamerfractie.

De kerngroep organiseerde bijeenkomsten in het land om principiële keuzes en dilemma’s met leden te bespreken. De thematische netwerken werden uitgenodigd om op hun thema’s inbreng en inspraak te organiseren.

Liberaal Groen deed energie

Liberaal Groen kreeg energie. Wij kozen voor dezelfde formule als bij onze inbreng op het verkiezingsprogramma. De specialisten in ons Team Energie schreven samen met bestuursleden van het netwerk Economische Zaken een conceptversie. Hier organiseerden we een digitale expertsessie over met zo’n 40 leden, ook van de kerngroep, om de tekst en onze voorstellen te bespreken. Daarnaast konden leden hun feedback en ideeën naar Liberaal Groen mailen. Aan de hand van deze input werd de eindversie geschreven, die vervolgens bij de kerngroep werd ingebracht.

Daarin gaven wij de volgende liberale grondslagen voor een efficiënt klimaat- en energiebeleid mee:

• Een klimaatvriendelijk, betaalbaar en robuust energiesysteem met netto-nul emissies van broeikasgassen in 2050.

• Subsidieer vooral doorbraakinnovaties om fossielvrij de goedkoopste keuze te maken.

Dit was één van de voornaamste discussiepunten. Spreid je het (belasting)geld en daarmee het risico, met waarschijnlijk meer incrementele verbeteringen als uitkomst? Of neem je meer risico door minder innovaties meer geld te geven die — als ze succesvol zijn — écht zoden aan de dijk kunnen zetten? Maar ook een verkeerde gok kunnen blijken te zijn.

• Technologieneutraal. Warmtenet of warmtepomp? Kernenergie? Koolstofafvang? Voor ons telt het resultaat.

Deze lijn volgt Liberaal Groen ook in andere sectoren. Team Voedsel, waar ik zelf leiding aan geef, is bijvoorbeeld vóór biologische en natuurinclusieve — doorgaans extensieve — landbouw, maar ook voor — intensieve — biotechnologie en klimaatneutrale glastuinbouw.

• Geef ruimte aan de gebruiker en de markt. De overheid moet de kaders stellen, en die consequent handhaven, maar is bij voorkeur niet de uitvoerder, financier of eigenaar.

Hierbij zit de ene groene liberaal misschien minder streng in de leer dan de andere, maar het is voor ons allemaal wel het uitgangspunt en streven.

In de wachtstand

Dat was in april 2025. Nog geen twee maanden later verliet de PVV de regering en werd het manifest in de wacht gezet. Er moest eerst een nieuw verkiezingsprogramma worden geschreven en campagne worden gevoerd. (Waarbij de inbreng van ons Team Energie voor het verkiezingsprogramma overigens wel meteen een kans bood om bovengenoemde grondslagen door te verlaten naar concretere aanbevelingen voor beleid in de aankomende kabinetsperiode.)

In de winter van 2025 kon het het manifest verder. Aan de kerngroep de schone taak om honderden pagina’s aantekeningen en inbreng — van landelijke bijeenkomsten, vanuit de thematische netwerken en ingestuurd door individuele leden — te verwerken in een beknopt document van nog geen 30 pagina’s. De gemiddelde VVD’er zit namelijk niet te wachten op ellenlange beschouwingen. Die heeft maandagavond weer een bestuursvergadering van het thematisch netwerk of fractieberaad, woensdagavond gemeenteraad of statenvergadering, donderdagavond vergadering van het waterschap, minstens twee keer per jaar een Algemene Ledenvergadering van het lokale netwerk, minstens twee keer per jaar een Algemene Ledenvergadering van de regio, twee keer per jaar een Algemene Vergadering van de partij, vast ook nog een nieuwe ledendag, een politiek café, een werkbezoek of twee, een zomerbarbecue en een cursus of training bij de Haya van Somerenstichting — en tussendoor een baan of een bedrijf en een gezin. Om het manifest voor hen nuttig te maken, mocht het geen boekwerk worden.

Belangrijke standpunten in de conceptversie

In mei verscheen de conceptversie. Daarin herkenden wij een aantal standpunten van Liberaal Groen. Zoals de uitdagingen van klimaatverandering ombuigen naar kansen voor ‘groene groei’. Het stimuleren van duurzame innovaties. En verantwoordelijkheid nemen om Nederland schoner door te geven aan de volgende generatie.

We misten ook één en ander. Lokale, regionale en thematische netwerken kregen, net als bij het verkiezingsprogramma, gelukkig nog de kans om amendementen in te dienen. Leden konden bij Liberaal Groen voorstellen doen. Ook schreven onze bestuursleden en vier specialistische teams amendementen. In een digitale ledenbijeenkomst bespraken we 27 suggesties. Enkele amendementen werden toen nog aangepast. Eén amendement was door het bestuur ontraden. Liberaal Groen diende uiteindelijk 26 amendementen in.

Tien amendementen werden door de kerngroep letterlijk overgenomen. Van nog eens 11 amendementen werd de ‘strekking’ overgenomen, maar in andere woorden. Soms omdat meerdere netwerken op dezelfde regel een amendement hadden ingediend. Dan wist de kerngroep meestal een tekstvoorstel te bedenken waar alle indieners zich in konden vinden.

Een klein aantal van onze amendementen werd ontraden. Soms op inhoudelijke, soms op tekstuele gronden. Een paar trokken we in. Je kunt immers niet alles hebben. Een paar vonden we belangrijk genoeg om door te zetten. Uiteindelijk kunnen indieners een amendement altijd op de Algemene Vergadering in stemming brengen.

Normeren en beprijzen

Eén was het normeren en beprijzen van vervuiling. Om de transitie naar een schone economie te maken, is het niet genoeg om duurzame innovaties en ondernemerschap te stimuleren. De overheid moet ook voorkomen dat bedrijven hun milieuschade kunnen afwentelen op anderen. Anders blijven we duurzame nieuwkomers tot in de eindigheid ‘stimuleren’ om het speelveld gelijk te trekken.

Liberaal Groen heeft daarbij een voorkeur voor heldere normen, bijvoorbeeld over afvallozing of uitstoot, en beprijzing.

Normen kunnen nodig zijn om de ergste schade en risico’s af te wenden. Normen zijn voor ondernemers soms ook werkbaarder dan andere instrumenten, zoals subsidies of beprijzing die respectievelijk papierwerk en rapportage met zich meebrengen. Maar als bedrijven in Nederland moeite hebben om aan een norm te voldoen, en andere landen soepeler zijn, kan het er ook toe leiden dat bedrijvigheid, werkgelegenheid én vervuiling zich verplaatsen. Dan lopen wij welvaart mis, wentelen we schade af op meestal armere landen, en in het geval van broeikasgasemissies schiet het klimaat er niets mee op.

Door vervuiling een prijs te geven, wenden we de markt aan om te verduurzamen en wordt vergroening vanzelf lonend. Zo voorkomen we ook dat de overheid winnaars en verliezers kiest door (alleen maar) te subsidiëren. Ervaringen met staatssteun uit het verleden leren immers dat de overheid niet altijd de beste keuzes maakt. Dus willen we daar niet té afhankelijk van zijn.

Het Europese emissiehandelssysteem is een goed voorbeeld. Sinds de invoering in 2005 is de uitstoot van broeikasgassen van verbruikers in het systeem met circa 50 procent gedaald. De aanschaf en installatie van techniek om bijvoorbeeld emissies af te vangen en recyclen wordt steeds lonender. Door jaarlijks uitstootrechten uit de markt te nemen, stijgt de prijs — met enige voorspelbaarheid — wat een prikkel geeft om snel te verduurzamen. Grote bedrijven en fabrieken, die langer de tijd nodig hebben om van fossiel over te stappen op elektrisch of groen gas of waterstof, kunnen hun investeringen en plannen afstemmen op de zekerheid dat er in 2050 helemaal geen emissierechten meer zullen zijn.

‘Normeren en beprijzen’ was voor Liberaal Groen dus een nodige toevoeging. Dat leverde discussie op. Omdat het zoet makkelijker te verkopen is dan het zuur. Maar ook omdat niet iedereen de keuze gepast vond voor een manifest. Wij vonden ‘normeren en beprijzen’ nog best abstract, anderen vonden het te concreet. Het manifest noemde toch ook ‘subsidies’ niet, maar algemener het ‘stimuleren’ van verduurzaming? Dat kunnen ook garantstellingen zijn, of een overheid die optreedt als launching customer van innovaties.

Uitkomst: we geven normering en beprijzing als ‘voorbeelden’ van beleid. Voor Liberaal Groen een prima compromis.

Bodem en water sturend

Ook de landbouwparagraaf lokte discussie uit. Omwille van de schaarse ruimte in Nederland, stelde het manifest voor dat de landbouw moest inschikken voor woningbouw en nieuwe industrie. Dat vonden de collega’s in het thematisch netwerk Landbouw, Natuur en Visserij geen mooie tekst.

Een amendement van Liberaal Groen bood uitkomst. Door toe te voegen dat de Nederlandse land- en tuinbouw uitblinkt in innovaties in bio- en gentechnologie waarmee op minder land, maar ook met minder grondstoffen, meer voedsel kan worden geproduceerd. Land dat vrijkomt voor woningbouw en nieuwe industrie, maar ook extensivering en — voor Liberaal Groen belangrijk — klimaatadaptatie.

Een tweede amendement, dat in de eindversie net iets anders is verwoord, voegde toe dat we kiezen voor een ruimtelijke inrichting met een brede toegevoegde waarde, oftewel: kies wanneer de ruimte schaars is voor dié bedrijven en sectoren die de meeste groei en welvaart, maar ook welzijn, leveren.

Een moeilijker vraagstuk bleek onze wens om ‘bodem en water sturend’ als tweede principe voor ruimte keuzes op te tekenen. Als minister van Infrastructuur en Waterstaat maakte Mark Harbers (VVD) in 2022 deze keuze. In het verkiezingsprogramma van 2025 werd dit afgezwakt naar ‘rekening houden met’ de kwaliteit van de bodem en beschikbaarheid van water. Ook toen diende Liberaal Groen een amendement in om hier weer ‘sturend’ van te maken. Toen verloren we de stemming op het congres. Deze keer kwamen we verder in goed overleg.

‘Sturend’ is niet ‘doorslaggevend,’ maar ook niet zonder gevolgen. Wij willen bijvoorbeeld geen huizen meer bouwen in gebieden die kwetsbaar zijn geworden, of kwetsbaar gaan worden, voor overstroming. Dat komt VVD-wethouders in laaggelegen gemeenten met woningnood slecht uit. Wij willen het grondwaterpeil in veenweiden verhogen om veenoxidatie, en daarmee de natuurlijke uitstoot van koolstofdioxide, tegen te gaan. Veenoxidatie veroorzaakt nu 2 tot 3 procent van de Nederlandse CO₂-uitstoot. Een hoger waterpeil kan de grond wel te zompig maken voor koeien.

Bodem en water ‘sturend’ — zonder bovengenoemde toelichting, want als we overal het ‘waarom’ maar ook de mitsen en maren bij zouden opschrijven, raakten die 30 pagina’s snel uit zicht — bleef elders wrevel geven. Terwijl voor Liberaal Groen elk ander werkwoord dat ons in overweging werd gegeven, las als een afzwakking van rijksbeleid.

Over 25 van onze 26 amendementen waren we het, met geven en nemen door Liberaal Groen, de schrijfgroep van het manifest en eventuele indieners van tegengestelde amendementen, inmiddels eens. ‘Bodem en water sturend’ bleek onze enige halszaak en moest dan maar door naar het congres. Tot de kerngroep een laatste ingeving had: wat als we ‘bodem en water sturend’ noemen als ‘richtinggevend principe’?

Voor ons niet veel minder dan een beschrijving van wat ‘bodem en water sturend’ ís, voor anderen net de context die zij nodig hadden om er ook een klap op te geven. Aldus besloten.

Pais en vree

Is alles nu weer pais en vree in de VVD? Ik hoop het niet! Liberalen zijn eigenwijs, en dat maakt de partij zo leuk en zo sterk. We hebben nu dan wel één verhaal voor de komende twintig jaar, maar daarmee zijn leden die bijvoorbeeld twijfelden of ‘normeren en beprijzen’ wel de beste manier is om vervuiling tegen te gaan niet in één keer overtuigd.

De VVD zit vol meningen, netwerken, richtingen en stromingen. Dat is voor de partijleiding en fracties weleens lastig, en wordt in de media nogal eens platgeslagen tot ‘de linker- versus rechtervleugel’. Maar het is vooral een kracht. Stel je voor dat we over alles precies hetzelfde dachten; dan kom je als partij nooit tot nieuwe inzichten.

Een voordeel van gedeelde politieke betrokkenheid is dat we allemaal snappen dat bijna niets zo simpel is als het lijkt en dat er zelden makkelijke oplossingen zijn voor moeilijke problemen. Een tweede van de VVD in het bijzonder is dat onze partij vaak mee mag regeren en besturen — landelijk, provinciaal, in waterschappen en gemeenten. Geen coalitie is voor ons ‘nu of nooit’. Wat deze keer niet lukt, proberen we over vier jaar weer.

Dat maakt ook dat we onderling meningsverschillen zelden op het spits drijven. Soms door er uren- of zelfs jarenlang over te praten. (Zo ben ik na vele gesprekken met collega’s in het landbouwnetwerk toch wel anders gaan denken over het Nederlandse natuurbeleid.) Soms door elkaar wat te gunnen en een beetje uit te ruilen. Soms door een handige formulering te vinden, waarmee de discussie niet is beslecht maar de angel er voorlopig toch uit is gehaald. We hoeven en gaan elkaar niet altijd overtuigen, maar we moeten wel weer samen verder.

Misschien bindt dat VVD’ers uiteindelijk wel meer dan partijbeginselen of liberale kernwaarden of een manifest. Voor deze VVD’er was dat besef in ieder geval een grote winst van de afgelopen twee jaar. Liever samen resultaat boeken op die 80 procent waarover we het (nu) eens zijn dan tot de laatste snik door debatteren over enkele meningsverschillen.

Al is het maar omdat je dan geheid wordt ingehaald door een partij die hun ogen wel op de bal houdt.

Dinsdag sloot de internetconsultatie over nieuwe regels voor het welzijn van ‘vleesvee’. Dat zijn runderen die niet voor hun melk, maar voor vlees worden gehouden. In de regelgeving voor een dierwaardige veehouderij die vorig jaar ter consultatie werd voorgelegd, was deze (kleine) sector over het hoofd gezien. Toch zijn ook daar hervormingen nodig. De kerngedachte van een dierwaardige veehouderij is immers dat we gaan redeneren vanuit de behoeften van de dieren in plaats van hun nut voor de mens. Dan kan het niet zo zijn dat in de kalver- en melkveehouderij toch andere welzijnsregels voor runderen gaan gelden dan in de vleesveesector.

De nieuwe regels zijn het gevolg van een wetswijziging in 2024. Toen voegde een amendement van D66 en VVD de ‘zes leidende principes’ voor een dierwaardige veehouderij aan de Wet dieren toe. Die principes waren drie jaar eerder door de Raad voor Dierenaangelegenheden geformuleerd. Eén — met de grootste gevolgen voor de veehouderij — is dat alle gehouden dieren in uiterlijk 2040 hun natuurlijke, of soorteigen, gedrag moeten kunnen vertonen.

Vandaar deze extra consultatie. Helaas lijkt van de inbreng van dierenartsen en -beschermers in de vorige nog weinig gebruik te zijn gemaakt. De voorgestelde regels voor vleesvee bevatten namelijk veel van dezelfde gebreken als het ontwerp voor kalveren, melkvee, kippen en varkens. (Daar schreef ik een jaar geleden deze nieuwsbrief over.)

Zoogdieren die niet mogen zogen

Ook in de vleesveesector zouden kalfjes niet bij hun moeder mogen zogen, terwijl zogen een evidente gedragsbehoefte is van zoogdieren. Volgens toenmalig minister van Landbouw Femke Wiersma (BBB) is de ‘optimale scheidingsleeftijd’ van kalf en koe nog niet bekend.

Dat is een drogreden; er ís niet één ‘optimale’ scheidingsleeftijd voor alle kalveren en alle koeien onder alle omstandigheden. Wanneer de dieren vrij worden gelaten, zogen kalveren tussen de 6 maanden en een jaar bij hun moeder. Soms nog iets langer.

Het is ook een cynisch tegenargument. We weten immers wél dat het niet ‘optimaal’ is om kalveren vrijwel direct hun geboorte bij de koe weg te halen. Toch gebeurt dat op bijna alle rundveebedrijven in Nederland. Als kalveren bij hun moeder mogen zogen, blijft er geen tot minder melk over voor mensen. Er moet dus iets van een ondergrens komen, bijvoorbeeld gebaseerd op wanneer kalveren vast voedsel kunnen verteren.

Met idealiter ook enige norm over de manier van scheiden die niet al te strikt is. Boeren die hun kalfjes wel bij de koe houden, scheiden de dieren op verschillende manieren. Er is oprecht nog geen consensus over de ‘optimale’ manier, maar vaak richten zij stal en beweiding zo in dat kalf en koe elkaar nog wel kunnen horen, zien en ruiken. Volgens deskundigen van de Universiteit Utrecht bouwen moeder en kalf ‘in de eerste uren een hechting op, gefaciliteerd door hormonale veranderingen.’

Beide herkennen elkaar aan geluid en geur. Deze band blijft jaren bestaan.

Al te ‘open’ normen en ‘doelvoorschriften’ daarentegen zijn ook niet wenselijk. De ervaring leert dat die in de veehouderij zelden worden ingevuld.

Kwestie van geld

Dat is niet per se onwil, maar een kwestie van geld. Dieren de mogelijkheid geven om meer van hun soorteigen gedrag te vertonen, kost meer. Er is vaak meer ruimte nodig. Zo moeten er voor kippen structuren worden aangebracht waarop de dieren kunnen ‘roesten’ (samen rusten) en waarin ze kunnen schuilen om ongewenst gedrag van hokgenoten te vermijden. Varkens moeten kunnen wroeten en ‘zoelen’ (een modderbad nemen). Dieren moeten naar buiten kunnen. Zolang zuivel- en vleesverwerkers, horeca en supermarkten de meerkosten van een dierwaardige veehouderij niet (volledig) vergoeden, is het voor de meeste boeren niet te doen.

Gelukkig zijn consumenten steeds vaker bereid zijn om extra te betalen voor dierlijke producten met een keurmerk zoals biologisch of Beter Leven, inmiddels één op de vijf. De meeste supermarkten verkopen geen verswaren meer zónder Beter Leven-keurmerk. (Nog wel verwerkte producten.)

Er zijn de afgelopen jaren allerlei concepten en speciaalzaken bijgekomen die dierwaardige producten vermarkten, zoals Allebei, BioMeerWaarde Ei en BioMeerWaarde Kip, Buitengewone Varkens, Brandt & Levie, JEGG, Kalverliefde, Kipster, Livar, Natuurvlees en Remeker.

De horeca laat het afweten. In de meeste restaurants, snackbars en winkels krijg je als consument geen informatie over waar een lap vlees of broodje ei vandaan komt.

Grazers die nog mogen grazen

Andere redenen om ‘kalf bij de koe’ niet te verplichten, zijn volgens de Nota van Toelichting bij de voorgestelde regelgeving de ‘aanzienlijke impact’ op de ‘bedrijfsvoering’ en het ‘verdienmodel’.

Weidegang zou om dezelfde redenen niet worden verplicht. Het ‘stimuleren’ van weidegang ‘beter past’ in een gebiedsgerichte aanpak. Niet ‘beter’ voor de dieren, want ‘stimuleren’ maakt weidegang niet zeker. Terwijl grazen een essentiële gedragsbehoefte is van runderen.

Weidegang geeft kalfjes ook ruimte om te spelen, wat hun emotionele en fysieke gezondheid ten goede komt. De 2 tot 2,2 vierkante meter ruimte per dier die de voorgestelde regels kalveren gunt, biedt die ruimte niet. Bij gebrek aan buitenuitloop of weidegang vertonen stieren ook meer ongewenst seksueel gedrag naar hokgenoten.

Dit zijn geen meningen van dierenartsen (lees bijvoorbeeld de reactie van Caring Vets) of dierenwelzijnsorganisaties (zoals de Dierenbescherming, Dier&Recht en Wakker Dier), maar conclusies die de afgelopen jaren zijn getrokken door de Raad voor Dierenaangelegenheden (2021), experts in diergedrag van de Universiteit Utrecht (2022) en het panel voor diergezondheid en dierenwelzijn van de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid in onderzoeken naar kalveren (2023), melkvee (2023) en vleesvee (2025).

Wie geen duizenden pagina’s wetenschappelijke onderzoeken en opinies wil doorspitten, kan een samenvatting lezen op Dierwaardig Nu, een nieuwe website die wij in de Dierencoalitie samen met Caring Vets, Caring Farmers en de Dierenbescherming hebben gemaakt. Daar kun je ook verhalen lezen van dierwaardige boeren en bovengenoemde dierwaardige keteninitiatieven.

Sector: liever convenant dan regelgeving

Een rode draad door de reacties van sectorpartijen in de internetconsultatie is: zet de nieuwe regels láger in. Met als argumenten (mijn samenvatting):

1. Het is te duur.

2. Het is niet allemaal nodig.

3. Wij regelen dit liever zelf in een convenant met de Dierenbescherming.

Die argumenten spreken elkaar volgens mij tegen, want als je het eigenlijk te duur en deels onnodig vindt, ga je toch niet met overtuiging zo’n convenant uitvoeren?

In het convenant zijn ook geen harde afspraken gemaakt over of en hoe veehouders moeten voorzien in het exploreer-, foerageer, maternaal en zooggedrag van runderen, oftewel ‘kalf bij de koe’ en weidegang. Wel zijn er ‘ambities’ opgeschreven en pleit het convenant voor ‘experimenteerruimte’ en ‘meer inzicht en kennis vergaren’. Met als ‘eindbeeld’ dat kalveren in 2040 ‘langer’ bij de koe blijven en runderen ‘zoveel weidegang als mogelijk’ krijgen.

De Dierenbescherming vindt dat ‘langer’ minstens 3 maanden zou moeten betekenen en dat álle runderen moeten kunnen weiden, maar daar waren LTO Melkveehouderij, de Nederlandse Melkveehouders Vakbond, Dutch Dairymen Board, het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt en de belangenorganisatie voor zuivelverwerkers NZO het niet mee eens. De vleesveesector was niet bij het convenant betrokken.

Met deze vage — en vrijblijvende, want de NVWA kan private afspraken niet handhaven en een rechter kan boeren niet dwingen om mee te doen — beloften is een dierwaardige rundveehouderij in 2040 toch niet zeker?

De Wet dieren eist wel dat alle dieren dan worden gehouden in stalconcepten ‘waarin dieren van alle leeftijden de keuzevrijheid en ruimte hebben om soorteigen gedrag uit te voeren’ en die voorzien ‘in de gedragsbehoeften van de soort, onder andere voor wat betreft sociaal gedrag, zelfverzorgend gedrag, foerageergedrag, territoriaal gedrag, maternaal gedrag en rustgedrag.’

Eerder convenant viel tegen

Het convenant ‘Stappen naar een dierwaardige veehouderij’ is niet uniek. In 2012 sloten banken, boeren, kaashandelaren, provincies, natuurbeheerders, veevoeders, zuivelverwerkers en Albert Heijn, Jumbo en de Dierenbescherming ook al eens een convenant, over weidegang. Hoe ging dat?

Het Convenant Weidegang had twee simpele doelen:

1. Koeien (dus niet kalveren en stieren) ‘zoveel als mogelijk’ weidegang bieden.

2. Tenminste het niveau weidegang van toen — 81 procent van de bedrijven — vasthouden.

Waarbij ‘weidegang’ niet betekende: de koe kan altijd de wei in. Een bedrijf past ‘weidegang’ toe als koeien minstens 120 dagen per jaar minstens 6 uur kunnen weiden.

14 jaar na het sluiten van dat convenant — toevallig precies hoeveel tijd we nu hebben tot de wettelijke deadline van een dierwaardige veehouderij in 2040 — is het aandeel melkveebedrijven dat weidegang toepast… 72 procent.

Minder boeren, meer megastallen

Het is meestal niet zo dat boeren op een gegeven moment besluiten om hun koeien binnen te houden. De reden dat relatief minder melkveebedrijven weidegang toepassen, is dat dié (kleinere, extensieve) boeren stoppen. Collega’s kopen hun fosfaatrechten — nodig om in Nederland melkvee te houden — op en breiden uit.

Hoe meer koeien een bedrijf heeft, hoe kleiner de kans is dat ze weidegang toepassen, blijkt uit onderzoek door Wakker Dier gebaseerd op cijfers van Wageningen Environmental Research.

De afgelopen vier jaar stopten 3.701 boeren, een afname van 16 procent. Volgens RVO lieten 145 van deze boeren zich uitkopen onder regelingen die zijn opengezet om de ammoniak- of stikstofuitstoot in de veehouderij te verlagen. Verreweg de meeste bedrijfsbeëindigingen waren dus marktgedreven.

In dezelfde vier jaar kwamen er 105 ‘megastallen’ bij, een toename van 11 procent. In de melkveehouderij zelfs 146. In de pluimvee- en varkenssectoren sloten enkele megastallen, vandaar een totale toename van 105.

Een ‘megastal’ betekent voor Wakker Dier dat er meer dan 250 koeien of meer dan 2.500 kalveren in één stal worden gehouden. De reden voor deze grens is dat een stal van zo’n omvang de grootte van een agrarische bouwblok — meestal 1 tot 1,5 hectare — maximaal benut.

Er zijn nu 660 megastallen met koeien en nog eens 11 met vleeskalveren in Nederland. Eén op de zeven koeien leeft in zo’n megastal. Nog één op de zeven leeft in een stal met 175 tot 250 koeien. Ook die komen zelden buiten.

De trend voor rundvee is dus nog steeds richting intensivering, ondanks convenanten uit het verleden en beloften over de toekost. Staatssecretaris Silvio Erkens (VVD), die nu verantwoordelijk is voor dierenwelzijn, komt waarschijnlijk vlak na de zomer met definitieve regelgeving voor een dierwaardige veehouderij. Dan zullen we weten wat de doorslag heeft gegeven: dierwaardigheid of het ‘verdienmodel’.

Vorig jaar importeerde Nederland ruim 80.000 kalveren uit Ierland. Dieren van meestal drie tot vier weken oud die hier na een dagenlange reis over zee en over land nog vijf tot acht maanden worden vetgemest voordat hun vlees aan Duitsland, Frankrijk of Italië wordt verkocht. Nederlanders eten namelijk weinig kalfsvlees.

De Tweede Kamer vraagt al jaren bij meerderheid om een einde te maken aan deze diertransporten, maar opeenvolgende ministers beweerden er weinig tot niets tegen te kunnen doen. Donderdag probeerde de vaste Tweede Kamercommissie voor Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur het opnieuw bij de nieuwe staatssecretaris, Silvio Erkens (VVD).

Tal van misstanden

De invoer uit Ierland lijkt over het hoogtepunt heen. In 2023 kwamen meer dan 100.000 Ierse kalveren onze kant op. In voorgaande jaren had de handel een grote vlucht genomen. In 2016 ging het nog maar om 26.000 kalfjes. De laatste jaren wordt de import weer minder.

Het transport kan volgens de NOS 50 tot 80 uur duren en gaat onherroepelijk gepaard met dierenleed. De kalveren hebben nog nauwelijks kunnen wennen aan de wereld om hen heen. Hun weerstand is laag. Wanneer ze met velen op vrachtwagens en boten worden geladen, leidt dat tot angst en stress. Als er zieke dieren tussen zitten, steken die andere aan. Op de boot krijgen de kalfjes geen drinkwater.

Eyes on Animals, één van de organisaties in de Dierencoalitie (waar ik voor werk), volgde in 2024 kalvertransporten uit Ierland in samenwerking met andere dierenwelzijnsorganisaties in Ierland, Frankrijk en Nederland. Zij troffen tal van misstanden en overtreding aan, van kalveren die in verzamelplaatsen werden geschopt en geslagen tot dieren die langer dan een eetmaal geen eten en drinken kregen. De Ierse publieke omroep besteedde destijds een uitzending aan hun bevindingen.

Dier&Recht, die ook meewerkten aan het onderzoek, boden vorig jaar een petitie in de Tweede Kamer aan om jonge kalfjes bij hun moeder te laten opgroeien. Laura Bromet (PRO) legde in het debat op donderdag nog eens uit waarom het scheiden van koe en kalf zo tegen de natuur indruist:

‘Kappen ermee’

Zeven op de tien kalveren uit de Nederlandse zuivelindustrie geldt als restproduct. Toch importeert ons land ook kalveren, vorig jaar in totaal 675.000. Er werden 1,4 miljoen kalveren geslacht. 90 procent van het vlees werd geëxporteerd.

Grote slachters zoals de VanDrie Groep zijn er miljonair mee geworden, maar de jaarlijkse toegevoegde waarde voor de Nederlandse economie is beperkt: 1,5 tot 2 miljard euro. ‘Kappen ermee!’ zei Dion Graus (PVV) donderdag.

Het is einde oefening. De Kamer wil het niet. Merendeel van de Nederlandse bevolking wil het niet.

79 procent van de Nederlanders vindt dat het transport van jonge kalfjes over lange afstanden moet stoppen.

VanDrie trekt belofte in

VanDrie beloofde in 2021 om binnen vijf jaar op te houden met de invoer van kalveren uit Ierland en ook Oost-Europa, vanwege de lange afstanden. Die belofte is niet waargemaakt. ‘Die sector gaat dat niet uit zichzelf doen,’ stelde Esther Ouwehand (PvdD) donderdag vast.

Voorafgaand aan het debat hadden Ouwehand en Renate den Hollander (VVD), en ook Anne-Marijke Podt (D66), schriftelijke vragen aan de staatssecretaris gesteld. In zijn antwoorden, en ook in het debat op donderdag, noemde Erkens lange transporten van kwetsbare — waaronder jonge, ongespeende — dieren ‘vanuit het oogpunt van dierenwelzijn onwenselijk.’

Dat vond Piet Adema (CU), toen minister van Landbouw, twee jaar geleden ook. ‘Wij moeten ons ernstig afvragen of wij nog zulke lange transporten willen,’ hield hij dezelfde Kamercommissie in 2024 voor.

Ik vind ook dat de kalversector gewoon in balans gebracht moet worden met de rundveehouderij. Het kan toch niet waar zijn dat wij praten over de krimp van de melkveehouderij, terwijl de kalversector uit Ierland hier komt? Ik zeg weleens: de kalveren komen hier, schijten de boel onder, vervuilen de boel, zorgen hier voor uitstoot en vervolgens gaan ze als karkas de grens over terwijl onze boeren worden geraakt door diezelfde uitstoot. Dat zal echt anders moeten.

Adema pleitte voor een maximale transportduur voor dieren in de hele Europese Unie van 8 uur. De Tweede Kamer steunde in 2025 een motie van Bromet voor een grens van 6 uur. Maar Nederland kan dat voor grensoverschrijdende transporten niet afdwingen. Dan gelden Europese regels.

Eén omweg: hogere boetes voor overtreders

In EU-verband wordt onderhandeld over herziening van die transportverordening. Maar Erkens weet dat Nederland weinig medestanders heeft om de transportduur naar 8, laat staan 6, uur terug te schroeven:

Het krachtenveld is daar echter zeer uitdagend met een meerderheid van de lidstaten die dergelijke strengere regels niet ziet zitten.

Er zijn omwegen.

Eén is het beboeten van transporteurs die zich niet aan de regels houden. Volgens de Europese Commissie is het onder de huidige verordening bijvoorbeeld al niet toegestaan om kalveren langer dan 12 uur voeding en water te onthouden. Ierland deelt die lezing niet, blijkt uit een tweede rapportage van de NOS. Voeding en water zouden niet ‘noodzakelijk’ zijn. De dieren overleven het transport immers (meestal).

Als Ierse vervoerders boetes krijgen van de NVWA, betalen ze die simpelweg niet. De Ierse autoriteiten zouden aan het innen van die boetes mee moeten werken om de ergste dierenbeulen er uit te halen. Ook de Nederlandse kalvermesters waar zij aan leveren, zouden aansprakelijk kunnen worden gehouden. Zij kopen immers een ‘product’ (dat zijn dieren voor de wet) dat illegaal is verhandeld.

Twee: ziektevrije status

Een tweede omweg is het optuigen van bestrijdingsprogramma’s voor dierziektes zoals de koeiengriep (IBR) en het diarreevirus BVD. Met zo’n — door de Europese Commissie erkend — bestrijdings- of uitroeiingsprogramma mag een lidstaat diertransporten weigeren uit landen zónder bestrijdingsprogramma.

Harm Holman (NSC) en Eline Vedder (CDA) dienden ten tijde van het vorige kabinet moties in om precies dit in gang te zetten voor IBR en BVD. Voor IBR hebben verder alleen België, Denemarken, Duitsland, Luxemburg en Tsjechië bestrijdingsprogramma’s.

De Nederlandse programma’s zijn door Femke Wiersma (BBB) als minister opgezet. In 2027 zouden beide rond moeten zijn.

Drie: productierechten voor kalveren

Een derde alternatief is het invoeren van dierproductierechten in de kalverhouderij, zoals die al bestaan voor koeien, pluimvee en varkens, om emissies die schadelijk zijn voor het milieu binnen perken te houden.

In het coalitieakkoord hebben D66, VVD en CDA afgesproken om het stelsel van dier- en fosfaatrechten uit te breiden naar kalveren en geiten:

Wanneer een bedrijf overgaat naar een nieuwe eigenaar buiten de familie worden dier- en fosfaatrechten afgeroomd. Dit vergt een verbreding van een al bestaande juridische grondslag die is gekoppeld aan de mestproductieplafonds. Voor de zomer worden de verschillende afromingspercentages na overleg met betrokken partijen vastgesteld, op basis van wat vanuit de bredere opgave nodig is.

Wanneer het aantal kalverrechten wordt gekoppeld aan de omvang van de Nederlandse melkveehouderij, wordt import niet verboden, maar moeten invoer en uitvoer van dieren wel in balans zijn.

Dat zal niet onmiddellijk gaan. Nederland heeft eerder met de Europese Commissie afgesproken om de melkveehouderij in 2032 ‘grondgebonden’ te maken. Dat betekent dat melkveehouders hun mest op eigen land of in de directe omgeving moeten kunnen afzetten. Het coalitieakkoord stelt een ‘eenvoudige grondgebondenheidsnorm’ voor 2032 in het vooruitzicht. Dat zou kunnen zijn: een aantal hectare grasland per koe.

In 2024 steunde een ruime meerderheid van partijen in de Tweede Kamer een motie van Tjeerd de Groot (D66) en Pieter Grinwis (CU) die de regering verzocht om bij de inrichting van de kalverhouderij te koersen op de omvang van de Nederlandse melkveehouderij. Het ligt dan ook in de rede om in of vlak na 2032 niet meer productierechten voor kalveren in de markt te hebben dan er kalveren in Nederland worden geboren.

Vier: een dierwaardige veehouderij

Op de langere termijn biedt de transitie naar een dierwaardige veehouderij uitkomst. Als we in Nederland besluiten dat kalveren bij hun moeder horen te zogen, zoals Dier&Recht in hun petitie vroeg, vervalt het verdienmodel van de Ierse exporteurs en Nederlandse slachters zoals de VanDrie Groep snel. Het is financieel interessant om jonge dieren te vervoeren. Een kalf van drie maanden oud neemt in een vrachtwagen twee tot drie keer zoveel ruimte in als een kalf van drie weken oud.

Wetenschappers van de Universiteit Utrecht schreven in 2022, op basis van alle toen beschikbare kennis over de gedragsbehoeften van runderen, dat kalveren bij hun moeder moeten opgroeien in een kudde die varieert in leeftijd en sekse. Dat komt de gezondheid maar ook de socialisatie van kalveren ten goede.

In de natuur zogen kalveren 6 tot 8 maanden bij de koe. Kalveren drinken geleidelijk minder moedermelk en meer ruwvoer, zoals gras. De Dierenbescherming pleit voor een zogenoemde speenleeftijd van niet minder dan 3 maanden. (Er is geen wettelijke speenleeftijd voor runderen. Voor andere zoogdieren, zoals honden, katten, konijnen en varkens, wel.)

Dier&Recht, Wakker Dier en de Dierencoalitie vroegen advies- en communicatiebureau Schuttelaar & Partners om verder uit te zoeken wat de transitie naar een dierwaardige veehouderij in 2040 betekent voor de kalverhouderij. Vijf jaar geleden deed Schuttelaar namelijk ook onderzoek naar de toekomst van de kalverketen in Nederland, toen in opdracht van minister van Landbouw Carola Schouten (CU).

Schuttelaar schetste destijds samen met twee andere onderzoeksbureau’s drie scenario’s voor een toekomstbestendige kalverketen. Maar de aanbevelingen verdwenen in een la op het ministerie.

In de tussentijd formuleerde de Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA), ook op verzoek van Schouten, zes principes voor een dierwaardige veehouderij die in 2024 door D66 en VVD aan de Wet dieren werden toegevoegd.

Eén van de drie scenario’s vervalt daardoor in het nieuwe Schuttelaar-rapport: die voldoet niet meer aan de wettelijke eisen. Een tweede, waarbij kalveren na drie maanden van het melkveebedrijf naar een nabijgelegen kalvermesterij worden gebracht, voldoet mogelijk deels. Het beste scenario is volledige integratie van melkvee- en kalverhouderij. Dus ook geen import meer van kalveren uit andere landen.

In april lichtten Roos Benard en Marlijn Henskens van Schuttelaar & Partners hun bevindingen toe in een technische briefing voor Tweede Kamerleden.

Als iemand mij aanraadt om méér vlees te eten, bedank ik vriendelijk. Tuurlijk, het is bemoeizucht, maar Nederlanders geven wel vaker ongevraagd hun mening.

SGP, BBB en LTO kunnen daar slecht tegen. Als zij horen dat de meeste Nederlanders beter wat minder vlees kunnen eten, worden ze niet alleen boos; ze gaan op TV en schrijven opiniestukken om ons allemaal te laten weten hoe boos te zijn.

Van 500 naar 300 gram

Steen des aanstoots: de nieuwe Schijf van Vijf van het Voedingscentrum, waarin nog maar 300 in plaats van 500 gram vlees per week wordt aanbevolen. Daarvan zou maximaal 100 gram rood vlees (rund, varken, wild) mogen zijn.

Overconsumptie van rood vlees verhoogt namelijk het risico op onder meer hart- en vaatziekten. Voor de productie van rood vlees is ook veel meer land, diervoeder en water nodig dan voor wit vlees (gevogelte), vis, noten en peulvruchten.

Nederlanders eten nu gemiddeld 600 gram vlees per week.

Boos

‘De nieuwe schijf is moralistisch en activistisch geworden en draait eigenlijk vooral om minder dierlijk,’ meent Tweede Kamer André Flach (SGP). ‘Ik pak de schijf uit de jaren zeventig er maar eens bij, die bevalt me beter.’ Wetenschap is ook meer een mening.

‘Waar ik me dan ook nog boos over maak is,’ zei Tweede Kamerlid Caroline van der Plas (BBB) vrijdagavond bij RTL Tonight, ‘is, in een tijd dat mensen hun rekeningen al niet kunnen betalen, de energieprijzen niet kunnen betalen, de benzine is onbetaalbaar, het voedsel is hartstikke duur — er zijn mensen die zijn blij als ze één keer in de week een stukje vlees kunnen eten — dat je eigenlijk een soort van vingertje wijst van, ja, maar jij moet wel de planeet redden, dus je moet wat minder vlees gaan eten.’

‘Het Voedingscentrum hoort onafhankelijk voedingsadvies te geven over gezondheid en niet als “klimaatpolitie” te bepalen wat er op ons bord ligt,’ vindt Helma Lodders, partijvoorzitter van de BBB en voorzitter van branchevereniging Vee&Logistiek Nederland.

Dirk Bruins, voorzitter van LTO Noord, vult aan:

… het beeld dat vlees vooral ‘afgebouwd’ moet worden [is] te simplistisch. Recente studies laten zien dat dierlijke eiwitten nog altijd een belangrijke rol spelen vanwege hun hoge voedingswaarde en opname. Ze bevatten alle essentiële aminozuren en leveren nutriënten zoals vitamine B12, heemijzer en zink in een vorm die het lichaam efficiënter benut. Plantaardige alternatieven kunnen daarin voorzien, maar vragen vaak om zorgvuldige combinaties of aanvulling.

Rare kritiek, want het Voedingscentrum zegt precies hetzelfde.

Onafhankelijk

Het Voedingscentrum ís onafhankelijk. Zij hebben er zelf voor gekozen om ook de milieu-impact van voedsel te betrekken bij het vernieuwen van de Schijf van Vijf, wat bij BBB en LTO zoveel kwaad bloed zet.

Het Voedingscentrum loopt hiermee niet uit de pas. De Deense collega’s maakten in 2023 dezelfde keuze, de Duitse collega’s in 2024. In Denemarken is het advies nu om niet meer dan 350 gram vlees per week te eten, in Duitsland 300 gram. De voedingscentra in alledrie de landen raden ook één keer per week vis aan. Iemand die eens in de week vlees eet, hoeft zich dus geen schuldgevoel te laten aanpraten.

Advies

Het Voedingscentrum gééft (alleen maar) advies. Daar kregen ze vorig jaar 2,8 miljoen euro subsidie voor. Het kabinet-Schoof met de BBB haalde een kwart van het budget af, waardoor er in een jaar 20 van de 80 medewerkers moesten worden ontslagen. De overige 60 medewerkers hebben natuurlijk geen ‘politie’-bevoegdheden om te ‘bepalen’ wat jij koopt of eet. Dat weet Lodders ook.

Ter vergelijking: de levensmiddelenindustrie, retail en horeca maken jaarlijks voor 1,6 tot 1,7 miljard euro reclame. Van dat bedrag — 600 keer de totale begroting van het Voedingscentrum — gaat 75 tot 80 procent naar reclames voor producten die überhaupt niet in de Schijf van Vijf voorkomen, zoals fastfood (meestal met bewerkt, rood vlees, zoals hamburgers), frisdranken en snacks. Wie probeert wie nu iets op te dringen?

Gezond voedingspatroon

Dat eieren, vlees en zuivel passen binnen een gezond voedingspatroon — en dat je dierlijke eiwitten beter niet zomaar kunt weglaten zonder daar meer groenten, peulvruchten of plantaardige vlees- en zuivelvervangers voor in de plaats te consumeren — kan Bruins allemaal lezen in de onderbouwing van het Voedingscentrum voor de nieuwe Schijf van Vijf.

En in de onderbouwing die daar weer achter zit: de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad.

Eens in de tien tot twintig jaar houdt de Gezondheidsraad deze richtlijnen tegen het licht. Artsen, diëtisten, epidemiologen, gedrags- en voedingswetenschappers formuleren dan een algemeen voedingsadvies op basis van de actuele kennis over met name de preventie van chronische ziekten, zoals hart- en vaatziekten, diabetes type 2 en kanker. Ze houden ook rekening met voedselveiligheid. En met de invloed van voedselproductie en -consumptie op de leefomgeving.

Immers, een voedselsysteem dat klimaat en natuur overvraagt, en bodem, lucht en water vervuilt, maakt onszelf direct minder gezond (doordat we bijvoorbeeld vuile lucht inademen) en zet onze voedselzekerheid op lange termijn op het spel (omdat we bodem en water uitputten en natuurlijke kringlopen doorkruisen).

Geen losse thema’s

Het Voedingscentrum vertaalt de richtlijnen van de Gezondheidsraad naar voorlichting over gezonde, duurzame en veilige eetpatronen, ook voor specifieke doelgroepen en productcategorieën: ‘Zo is bijvoorbeeld vis gezond, maar door overbevissing kun je sommige soorten beter vermijden. Terwijl andere soorten vaker verontreinigd raken met zware metalen.’

Gezondheid, duurzaamheid en veiligheid zijn daarom geen losse thema’s, maar factoren die elkaar beïnvloeden en die we gezamenlijk meewegen in onze adviezen.

Het staat iedereen vrij om die adviezen te negeren; we leven in een vrij land. Maar trek niet de integriteit van professionele mensen in twijfel die gewoon hun werk doen, omdat je zelf meer vlees wilt blijven eten (of verkopen).

De wens om alle opgaven in de landbouw en het landelijke gebied integraal aan te vliegen, wordt in Den Haag breed gedeeld.

Zo schreef D66 in het verkiezingsprogramma:

De tijd van onsamenhangende beleidsdoelen is voorbij. Water, natuur, klimaat en bodem vragen om samenwerking tussen overheden, boeren en samenleving. Alleen zo voorkomen we dat boeren van crisis naar crisis gaan.

Vorige maand steunde de Tweede Kamer bij meerderheid een motie van Laura Bromet (GL-PvdA) en Ines Kostić (PvdD) die het kabinet oproept om dierwaardigheid nadrukkelijk te betrekken bij de stikstofaanpak.

Diezelfde week verstuurde de nieuwe minister van Landbouw, Jaimi van Essen (D66), een brief, waarin hij een aanpak schetst ‘voor natuur en stikstof, in samenhang met de opgaven op water en gewasbeschermingsmiddelen, klimaat en dierwaardigheid, gericht [op] het vormgeven van een toekomstbestendige landbouw en een toekomstgericht voedselsysteem.’

Dat klinkt positief. Maar de ervaring van de afgelopen jaren heeft mij wel een beetje sceptisch gemaakt. Wanneer er keuzes moesten worden gemaakt, trok dierwaardigheid toch meestal aan het kortste eind.

In deze nieuwsbrief eerst de scepsis. Vervolgens hoe het wél kan.

Korte en langere termijn

Op korte termijn moet Van Essen maatregelen treffen voor niet alleen stikstof, maar ook weidevogelbeheer en waterkwaliteit.

De Europese Commissie is een zogenoemde inbreukprocedure tegen Nederland gestart, omdat we er onvoldoende in slagen weidevogels zoals de grutto te beschermen. Daar verplicht de Europese Vogelrichtlijn ons wel toe. Als Nederland de Europese Commissie niet weet te overtuigen met aanvullend beleid, kan zo’n inbreukprocedure leiden tot boetes. In 2024 scherpte Duitsland bijvoorbeeld de mestwetgeving snel aan om boetes met terugwerkende kracht van ruim 1 miljoen euro per dag te voorkomen in een inbreukprocedure voor het niet naleven van de Nitraatrichtlijn.

In uiterlijk 2027 moeten alle grond- en oppervlaktewateren in de EU volgens de Kaderrichtlijn Water in een ‘goede toestand’ verkeren. Zo ver zijn we in Nederland nog niet. (Andere lidstaten ook niet,, dus de kans bestaat dat hier in de loop van het jaar uitstel op wordt onderhandeld.)

Voor de jaren 2030, 2040 en 2050 staan reductiedoelen voor broeikasgasemissies in de boeken. In de Nederlandse land- en tuinbouw daalt die uitstoot maar mondjesmaat. Dat bemoeilijkt de hele klimaatopgave.

En we hebben in Nederland een deadline van 2040 in de wet gezet voor een dierwaardige veehouderij.

Dierenwelzijn in de knel

Juist die laatste doelstelling komt in de knel als het kabinet vooral oog heeft voor klimaat en natuur(herstel) — waaronder weidevogelbeheer en water — en dierenwelzijn niet volwaardig meeneemt.

Beleid om emissies — naar bodem, lucht en water — van broeikasgassen of stikstofverbindingen te reduceren, zit elkaar zelden in de weg. Maar het kan ook het ophokken van dieren in de hand werken. Of het fokken van dieren op een lagere uitstoot, wat niet per se gezondere dieren zijn.

De vorige minister van Landbouw, Femke Wiersma (BBB), beweerde óók dat zij ‘zoveel mogelijk integraal’ beleid wilde maken:

Immers, het komt allemaal samen op het boerenerf. Zo wil ik zo veel mogelijk voorkomen dat beleid gericht op de ene opgave ingaat tegen andere opgaven waar agrarische ondernemers ook aan werken en dat maatregelen elkaar juist zo veel mogelijk versterken.

Vervolgens onderwierp zij de dierwaardige veehouderij tot ‘de gestelde kaders voor natuur, milieu, lucht, water en bodem’ en gaf zij nadrukkelijk het risico op hogere emissies als reden om verbeteringen voor het dierenwelzijn niet te verplichten.

Zoals buitenuitloop voor varkens. Emissies uit de stal worden door varkenshouders deels afgevangen met luchtwassers. De dieren ademen binnen echter de dampen van hun eigen ontlasting in, wat mettertijd kan leiden tot benauwdheid, chronisch hoesten, geïrriteerde ogen, en borstvlies- en longontsteking. Uit onderzoek door Varkens in Nood — één van de organisaties in de Dierencoalitie, waar ik voor werk — blijkt dat één op de vijf varkens in Nederland een borst- of longvliesontsteking krijgt.

Taboe op minder

In een dierwaardige varkenshouderij, mét buitenuitloop, zouden ook minder varkens kunnen worden gehouden om zo de totale uitstoot van de sector binnen perken te houden. Dan wordt er minder varkensvlees geproduceerd, maar de meeste Nederlanders eten meer dan genoeg vlees.

In de vorig jaar geactualiseerde Richtlijnen goede voeding adviseert de Gezondheidsraad om minder vlees (en met name rood vlees, zoals van varkens) te eten en meer fruit, groenten en peulvruchten. Vlees bevat gunstige voedingsstoffen, waaronder eiwit, ijzer en vitamines B, maar meestal ook veel zout en verzadigde vetzuren. Een hogere consumptie van rood en bewerkt vlees verhoogt het risico op hart- en vaatziekten. Veel Nederlanders eten daarentegen minder fruit, groenten en peulvruchten dan het Voedingscentrum aanraadt. Ook vanuit volksgezondheid valt er dus iets te zeggen voor een kleinere varkenshouderij.

Krimp mocht van Wiersma echter ‘geen doel op zich’ zijn. In reactie op een Woo-verzoek liet haar ministerie in 2025 weten over geen enkel document te beschikken waarin dierwaardigheid of EU-dierenwelzijnsregels waren meegewogen met betrekking tot het verminderen van stikstof in samenhang met het verminderen van het gebruik van dieren in de agrarische sector.

Wel begrootte de BBB-minister miljoenen euro’s meer subsidie om ‘innovaties’ in emissiereductie en mestverwerking te stimuleren.

Gebukt onder stikstofbeleid

In januari schreven de Dierenbescherming en Dierencoalitie samen een brief aan de vaste Tweede Kamercommissie voor Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, waarin de organisaties hun zorgen uitten over de verkokering van beleid onder Wiersma.

Die zorg werd bevestigd door een rapportage in de Volkskrant: ‘Koeien, varkens en kippen gaan gebukt onder stikstofbeleid.’ Melkveehouders bleken hun dieren bijvoorbeeld minder eiwit in verhouding tot energie te voeren om zo de stikstofuitstoot terug te dringen. Wanneer koeien meer eiwit eten dan ze nodig hebben, wordt dat in de pens afgebroken tot ammoniak. Maar te weinig eiwit verstoort ook de stofwisseling. Vooral in de weken nadat een koe een kalf heeft gekregen, kan de balans zoek raken. Volgens de Volkskrant zagen pathologen vaker gevallen van leververvetting en baarmoederontsteking rond het afkalven.

Een betere manier om de stikstofuitstoot in de rundveehouderij terug te dringen, is weidegang. In de wei komen mest en urine nauwelijks tot niet samen, waardoor er minder tot geen ammoniak (een stikstofverbinding) vormt. Weidegang is ook essentieel om te voorzien in de graasbehoefte van runderen, dus nodig in een dierwaardige veehouderij. En runderen die vers gras eten, stoten minder methaan uit (een broeikasgas).

Toch komen één op de drie koeien in Nederland nooit buiten. Het aandeel koeien dat permanent op stal staat, nam in 2024 met 12 procent toe. Van de dieren die wél buitenkomen, is het aantal uren weidegang in 10 jaar tijd met een kwart gedaald. Voor Wiersma geen reden om weidegang te verplichten.

‘Mitigerende maatregelen’

Eén week voordat het nieuwe kabinet aantrad, stuurde Wiersma een kabinetsreactie op de brief. Daarin erkende zij dat ‘effectieve technieken voor emissiereductie uit stallen’ voor sommige dieren ‘vanuit andere oogpunten juist minder gewenst’ konden zijn.

Zij deelde echter niet de opvatting van de Dierenbescherming en Dierencoalitie dat de overheid ‘win-verliesoplossingen’ (goed voor milieu, slecht voor dierenwelzijn) stimuleert wanneer het emissiereductie prioriteit geeft:

Voor zover een techniek nadelen heeft voor bijvoorbeeld brandveiligheid of dierenwelzijn, kunnen mitigerende maatregelen worden genomen.

Allicht. Maar dan maak je zelf dus geen ‘integraal’ beleid.

Win-win-winoplossingen

Dierenwelzijnsorganisaties hebben niet alleen zorgen, maar ook oplossingen. Al in 2023 maakte de Dierenbescherming samen met Caring Farmers, Natuur & Milieu, Natuurmonumenten en de Vogelbescherming een overzicht van wat zij win-win-winoplossingen noemden voor én dierenwelzijn én klimaat én natuur én water én een beter verdienmodel voor veehouders: ‘Ook onze transitie.’

Weidegang is een voorbeeld. Maar ook:

• Het houden van ‘dubbeldoelrassen’ die én eieren of zuivel én vlees opleveren. Voorbeelden zijn de kippen van Kipster en veel runderen van Caring Farmers.

• Het voeren van reststromen. Dat voorkomt voedselverspilling én verlaagt de CO₂-footprint.

De teelt van diervoeder draagt wereldwijd bij aan klimaatverandering door onder meer ontbossing, (over)bemesting en transport op schepen en in vrachtwagens die broeikasgassen uitstoten.

• Natuurlijke ventilatie. Dat bespaart energie en geeft de dieren frisse lucht.

• Buitenuitloop voor kippen onder zonnepanelen.

De toename in emissies bij buitenuitloop lijkt in de pluimveehouderij mee te vallen. Zie onderzoeken uit 2021 en 2023. Sowieso zou met eigen energieopwek op de boerderij uitstoot van broeikasgassen worden bespaard of gecompenseerd die anders in gas- of kolencentrales vrijkomt. Kippen scharrelen van nature graag onder en tussen bomen en struiken die beschutting bieden tegen roofdieren.

• Stoppen met castreren van biggen. Intacte beren hebben een betere voederconversie, waardoor ze minder vreten, wat gunstig is voor de kosten en de CO₂-footprint.

• Meer vezels in het voer. Draagt bij aan een betere vertering, waardoor er ook weer minder voer nodig is. En minder onverteerde eiwit in de ontlasting, dus minder ammoniakvorming.

• Functiegebieden in varkensstallen: om te eten, mesten en rusten. Varkens zijn zindelijke dieren. Door ze een aparte ruimte te gunnen waar ze hun behoefte kunnen doen, kan de boer mest en urine gescheiden houden en dus ammoniakvorming tegengaan.

Ik was laatst op bezoek bij Kees Scheepens, die een varkenstoilet heeft ontwikkeld waarin de dieren zelfs wordt geleerd om apart te plassen en poepen. Dan ontstaat er überhaupt geen ammoniak.

• Een VrijLevenStal of vergelijkbaar systeem voor runderen met drainagezand. De vaste mest wordt hierbij uit de bedding gezeefd. De urine zakt door het zand naar een drainagesysteem. Ook op deze manier vormt er minder ammoniak.

Zet pioniers in hun kracht

Dit zijn geen theoretische oplossing; biologische boeren en boeren die werken onder het Beter Leven-keurmerk en Caring Farmers brengen dit soort win-win-winoplossingen al in de praktijk. Het keurmerk vergoedt eventuele meerkosten, of boeren verkopen direct(er) aan de consument. In boerderijwinkels of online. Maar zij concurreren nog steeds in een markt die vaak prioriteit geeft aan lage prijs en lage CO₂-footprint (per kilo product).

Een overheid die evenveel hecht aan dierenwelzijn als aan klimaat, natuur, water en het verdienmodel van veehouders zou dat speelveld gelijker kunnen trekken. Zoals ik in een eerdere nieuwsbrief schreef, is het nu andersom. Regels, subsidies en vergunningverlening zijn ingericht op gangbare, intensieve systemen, waarbinnen met nog gerichtere fok, nog verdere verfijning in voer, verwerking (zoals vergisting) van mest en nog meer techniek emissies nóg verder kunnen worden teruggebracht. Maar in zo’n systeem blijft dierwaardigheid een extra kostenpost in plaats van integraal bij te dragen aan een duurzaam en gezond voedselsysteem.

Hanneke van Ormondt van Caring Farmers bevestigde dat donderdag in een rondetafelgesprek over doelsturing met Tweede Kamerleden. De circa 400 boeren die bij hen zijn aangesloten moeten ‘door extra veel hoepels springen en hebben extra veel administratieve lasten,’ omdat ze te extensief zijn of te kleinschalig of op een andere manier te afwijkend van de norm. (Lees daar meer over in Iedere boer telt van RVO.) Om dezelfde redenen vinden ze moeilijk aansluiting bij een keurmerk. Dus wel de lasten van zo dier- en milieuvriendelijk boeren, maar niet de lusten.

Terwijl, zoals Anne-Marijke Podt van D66 opmerkte, er in de Tweede Kamer veel sympathie is voor pionierende boeren die niet wachten totdat de rest van de keten verandert maar zélf de verandering in gang zetten.

Laat dit kabinet die sympathie omzetten in beleid.

Drachtige dieren mogen in de Europese Unie niet worden getransporteerd in de laatste één tiende van hun zwangerschap. Toch blijkt uit cijfers opgevraagd door Wakker Dier — één van de organisaties in de Dierencoalitie, waar ik voor werk — dat inspecteurs van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) vorig jaar 196 hoogdrachtige koeien in het slachthuis aantroffen; 60 procent méér dan een jaar eerder.

Het panel voor diergezondheid en dierenwelzijn van de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) concludeerde in 2017 dat het transporteren van (hoog)zwangere dieren grote welzijnsrisico’s met zich meebrengt. Koeien ervaren nog meer stress, wat ertoe kan leiden dat zij ontlasting in hun vruchtwater uitscheiden. Wanneer een koe of zeug (vroegtijdig) op transport bevalt, bestaat het risico dat de jongen worden vertrapt door andere dieren in de vrachtwagen. Wanneer een dier zwanger wordt geslacht, stikt het ongeboren jong meestal in de baarmoeder door zuurstofgebrek. Ongeboren biggen overleven de slacht van hun moeder in de regel niet, kalfjes heel af en toe. Die worden dan ter plekke alsnog gedood.

Zelden een boete

De NVWA beschouwt het vervoeren van hoogzwangere dieren als een ‘zware’ overtreding. In 2022 besloot de NVWA zelfs om deze overtreding als ‘dierenmishandeling’ aan te merken. Daarmee zouden overtreders strafrechtelijk kunnen worden vervolgd.

Die beslissing werd twee jaar later teruggedraaid, want zou ‘praktisch onuitvoerbaar’ zijn. Nu riskeren overtreders weer (alleen) een boete van 1.500 euro.

In 30 procent van de gevallen wordt zelfs een boete niet opgelegd, ontdekte Wakker Dier. Die overtreders komen met een waarschuwing weg.

‘Klip-en-klaar’

Al sinds 2015 beloven opeenvolgende ministers en staatssecretarissen nationale regelgeving om het transport van hoogzwangere dieren écht te stoppen. In 2018 tekenden ruim 30.000 mensen een petitie van Dier&Recht — ook lid van de Dierencoalitie — die daartoe opriep. Tweede Kamerleden Tjeerd de Groot (D66) en Esther Ouwehand (PvdD) namen de petitie in januari 2019 in ontvangst.

De Groot, Ouwehand, maar ook Carla Dik-Faber (CU), Frank Futselaar (SP) en William Moorlag (PvdA) vroegen toenmalig minister van Landbouw Carola Schouten (CU) dezelfde maand in een debat om gehoor te geven aan de petitie. Schouten zei een wetswijziging voor te bereiden, waarmee het transport van zwangere dieren niet na 90 procent maar na twee derde van de dracht zou worden verboden:

Laat ik klip-en-klaar zeggen dat ik het onwenselijk vind dat hoogdrachtige koeien worden geslacht. Ik heb daar volgens mij niet meer woorden voor nodig.

Op de vraag of ze niet beter eerst met de sector in gesprek kon gaan over de misstanden, reageerde Schouten:

Ik spreek altijd met de sector, maar ik denk dat het van belang is om dit nu eerst te gaan regelen.

Een jaar later bracht Scouten een ontwerpbesluit in internetconsultatie om het transport van zeugen na 77 dagen, en van koeien na 185 dagen, zwangerschap te verbieden.

De draagtijd van een zeug, of moedervarken, is gemiddeld 114 tot 115 dagen. 90 procent is dus tot 103 dagen. De draagtijd van een koe is gemiddeld 281 tot 283 dagen. 90 procent daarvan is 255 dagen. Zolang is transport van beide diersoorten nog steeds toegestaan. Want het ontwerpbesluit van Schouten is nooit doorgevoerd.

Uitstel, uitstel, uitstel

Na de internetconsultatie bleef het jaren stil. In januari 2022 volgde Henk Staghouwer (CU) Carola Schouten op als minister van Landbouw. Staghouwer werd in oktober 2022 opgevolgd door Piet Adema (CU). In februari 2023 liet zijn ministerie weten dat het verbod op het transport van hoogdrachtige koeien en varkens ‘medio 2023’ naar de Tweede Kamer zou komen.

Maar in maart 2024 was er nog steeds geen verbod. Het ministerie liet toen weten dat het besluit in de ‘tweede helft’ van het jaar zou komen.

Die zomer werd Adema opgevolgd door Femke Wiersma (BBB). In november 2024 liet het ministerie nog weten dat het verbod in het ‘derde kwartaal’ van 2025 zou komen. Maar in juni 2025 kwam het bericht dat de Kamer ‘separaat’ zou worden geïnformeerd over de planning. Diezelfde maand stapte de PVV uit het kabinet.

In oktober 2025 schreef inmiddels demissionair minister Wiersma dat zij een herziening van de Europese transportregels voor dieren wilde afwachten voordat zij een besluit zou nemen over ‘nieuwe nationale regelgeving’. Die dan al vijf jaar was uitgesteld.

In januari 2026 kwam de aap uit de mouw: Wiersma schrapte het ontwerpbesluit van Schouten. Maar — met nog één maand ministerschap te gaan — beloofde zij zich wel in Brussel te gaan inspannen voor een lagere transportleeftijd van zwangere dieren in de hele EU.

Nederland is met Denemarken, Zweden en wellicht Duitsland en Spanje (zolang de socialisten daar aan de macht zijn) verreweg in de minderheid voor zo’n verlaging. Dat wist Wiersma natuurlijk ook.

De Nederlandse kalvermesterij is nog verre van dierwaardig. Pasgeboren kalveren worden bij hun moeder weggehaald en groeien op in meestal dichte stallen vol soortgenoten afkomstig van verschillende boerderijen. Ziektes slaan binnen de stalmuren snel om zich heen. Zo krijgt de helft van de kalveren in Nederland een borstvlies- of longontsteking. Na 6 tot 12 maanden worden de dieren geslacht.

Zo’n 70 procent van de kalveren uit de zuivelindustrie geldt als restproduct: de stiertjes, maar ook overtollige koeien. Daarnaast importeert Nederland kalveren, vorig jaar 675.000. In 2024 werden in ons land 1,5 miljoen kalveren geslacht. Een klein deel van het kalfsvlees is bestemd voor de Nederlandse markt; meer dan 90 procent wordt geëxporteerd. Wij importeren juist weer bijna 40 procent van het rundvlees dat we eten.

Nieuw onderzoek door Schuttelaar & Partners, uitgevoerd in opdracht van de Dierencoalitie (mijn werkgever), bevestigt dat de tekortkomingen van de sector in dierenwelzijn, diergezondheid en milieu inherent zijn aan de manier waarop wij kalveren houden. Het rapport toetst gangbare en alternatieve praktijken aan de wettelijk verankerde welzijnsprincipes van de Raad voor Dierenaangelegenheden en aan de adviezen van de Europese voedselautoriteit EFSA aan de Europese Commissie en lidstaten. De conclusie: essentiële gedragsbehoeften van kalveren — zoals moederzorg, sociaal contact, bewegingsvrijheid en spel — worden stelselmatig onthouden. Ziekten en verhoogde sterfte zijn geen incidenten, maar kenmerken van het systeem. De economische voordelen voor Nederland zijn beperkt.

Door productie te verschuiven van kalfsvlees naar jong rundvlees, zou ons land minder afhankelijk worden van het buitenland, concludeert Schuttelaar. Ook zou zo’n verschuiving de biologische sector de mogelijkheid geven om hun ‘overtallige’ kalveren beter te verwaarden. Nu worden vrijwel al deze kalveren afgemest in gangbare kalverhouderijen, waardoor de dieren hun biologische status verliezen. De ketenpartijen waar Schuttelaar mee sprak, verwachten dat de binnenlandse vraag naar zuivel van ‘kalf bij de koe’ en rundvlees van eigen bodem de komende jaren verder zullen toenemen.

Tweede Kamer wil minder import

Het transport van kalveren over lange afstanden gaat gepaard met veel dierenleed, zo bevestigde onderzoek van onder meer Eyes on Animals, één van de organisaties in de Dierencoalitie, eind 2024 nog eens. De Ierse publieke omroep berichtte destijds over hun bevindingen.

In de Nederlandse politiek leeft al langer de wens om langeafstandstransporten van met name jonge dieren te verminderen.

In 2022 steunde de Tweede Kamer een motie van de Partij voor de Dieren om te onderzoeken of de minimale transportleeftijd voor kalveren kon worden verhoogd. In 2024 steunden bijna alle partijen een motie van Harm Holman (NSC) en Thom van Campen (VVD) om een ‘forse daling’ in het aantal diertransporten te realiseren, ook om het risico op ziekteverspreiding te verkleinen.

Nederland kan binnen de Europese markt diertransporten niet zomaar aan banden leggen. Maar wél om ziekteverspreiding tegen te gaan. Samen met Eline Vedder (CDA) diende Holman twee aanvullende moties in om te pleiten voor een zogenoemde EU-vrijstatus voor de koeiengriep (IBR) en een diarreevirus (BVD). Ook daar waren meerderheden vóór. Inmiddels demissionair minister van Landbouw Femke Wiersma (BBB) bereidde voor beide ziektes een nationaal bestrijdingsprogramma voor. Zodra die door de Europese Commissie zijn goedgekeurd, kan Nederland kalveren weigeren uit landen die niet óf een vergelijkbaar bestrijdingsprogramma hebben óf ziektevrij zijn. Voor de koeiengriep zijn dat bijvoorbeeld (alleen) België, Denemarken, Duitsland, Luxemburg en Tsjechië.

Invoering van kalverrechten

Om te voorkomen dat uit die landen, in plaats van bijvoorbeeld Ierland, vervolgens meer kalveren worden geïmporteerd, kan de overheid de omvang van de sector reguleren met productierechten. Die bestaan al in de melkveehouderij (gekoppeld aan een landelijk emissieplafond voor fosfaat) en de pluimvee- en varkenssectoren (gekoppeld aan een landelijk emissieplafond voor ammoniak).

In 2024 steunde een ruime meerderheid van partijen in de Tweede Kamer een motie van Tjeerd de Groot (D66) en Pieter Grinwis (CU) die de regering verzocht om bij de inrichting van de kalverhouderij te koersen op de omvang van de Nederlandse melkveehouderij.

Eind vorig jaar steunde de Tweede Kamer een motie van Laura Bromet (GL-PvdA) om ook in de kalverhouderij productierechten in te voeren. CDA en VVD stemden voor. Beide partijen noemden kalverrechten in hun verkiezingsprogramma’s, en het voorstel komt terug in het coalitieakkoord. Het standpunt van de VVD:

De omvang van de melkveehouderij wordt de maatstaf voor de kalverhouderij.

Het aantal beschikbare kalverrechten zou zo gekoppeld worden aan het aantal koeien. Gemiddeld krijgen koeien één kalf per jaar.

Daarmee wordt het niet onmogelijk om kalveren vlak over de grens tussen bijvoorbeeld Nederland en Duitsland te transporteren, maar import en export zouden wel in evenwicht worden gebracht.

Het coalitieakkoord geeft verder prioriteit aan stikstofreductie in de omgeving van de meest kwetsbare Natura 2000-gebieden. Hier ligt een koppelkans, want veel kalveren worden gehouden in gemeenten die grenzen aan de Veluwe. De provincie Gelderland als geheel huisvest ongeveer de helft van alle vleeskalveren in Nederland.

Transitie

Een kleinere sector verbetert nog niet automatisch de leefomstandigheden van de kalveren die in Nederland overblijven.

In 2021 gaf toenmalig minister van Landbouw Carola Schouten (CU) onder meer Schuttelaar & Partners de opdracht om scenario’s uit te werken voor de toekomst van de kalverhouderij. De minister schreef destijds aan de Tweede Kamer dat alle scenario’s een ‘fundamentele’ verandering vroegen in de manier waarop de melkvee- en vleeskalversector in Nederland zijn georganiseerd:

Dit vraagt om een transitie van een systeem, dat kost tijd.

Vijf jaar later blijkt uit nieuw onderzoek door Schuttelaar & Partners dat die nodige transitie is uitgebleven.

Principes voor dierwaardigheid

Als minister vroeg Schouten ook de Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) — dat zijn wetenschappers, maar ook dierenartsen, dierenbeschermers, bestuurders van dierentuinen, landbouw- en natuurorganisaties, juristen en veehouders — om advies over een veehouderij waarin niet alleen het ergste dierenleed wordt vermeden, maar waarin dieren een positieve staat van welzijn kunnen ervaren. De RDA formuleerde daar in 2021 zes leidende principes voor: erkenning van de intrinsieke waarde en integriteit van ieder dier, goede voeding, een goede omgeving, een goede gezondheid, voldoende mogelijkheden om natuurlijk (soorteigen) gedrag te kunnen vertonen, en het kunnen ervaren van een overwegend positieve emotionele toestand.

Deze principes werden drie jaar later met een amendement van De Groot (D66) en Van Campen (VVD) aan de Wet dieren toegevoegd. Uiterlijk in 2040 moet de hele Nederlandse veehouderij ‘dierwaardig’ zijn.

De minister van Landbouw kreeg de opdracht om de zes principes nader uit te werken in ontwerpeisen voor nieuwe stallen en houderijsystemen. Tegelijkertijd onderhandelden koepelorganisaties van boeren, slachthuizen, de zuivelindustrie en supermarkten met de Dierenbescherming en het ministerie over een convenant om afspraken te maken over de opschaling en afzetmarkt van een dierwaardige veehouderij.

Het convenant kwam er. Maar de ontwerpeisen die Femke Wiersma (BBB) als minister uitwerkte, waren zo minimaal dat een meerderheid van partijen in de Tweede Kamer er voor koos om het dossier ‘controversieel’ te verklaren. Oftewel: het werd over de verkiezingen en kabinetsformatie heen getild.

Ik heb eerder een nieuwsbrief geschreven over de tekortkomingen in de voorstellen van Wiersma. Een voorbeeld is kalf bij de koe. We weten uit de wetenschap en praktijkervaringen van dierwaardige veehouders dat koeien hun kalf moederzorg willen geven en dat kalveren bij hun moeder willen zogen. Dat ligt natuurlijk ook voor de hand, het zijn zoogdieren. Maar omdat er nog discussie is over de ‘optimale scheidingsleeftijd’ en ‘de manier waarop koe en kalf het beste gescheiden kunnen worden,’ wilde Wiersma hier geen regels voor opstellen.

Koeien hebben een sterke behoefte om te grazen. Onderzoek in Canada heeft zelfs laten zien dat de motivatie voor weidegang bij Holstein-melkkoeien even sterk is als de motivatie om de eten. Bijkomend voordeel van weidegang is dat koeien die vers gras eten minder methaan uitstoten. Ook komen urine en mest in de wei minder samen, waardoor er minder ammoniak vormt. Toch wilde Wiersma ook weidegang niet verplichten in het kader van een dierwaardige veehouderij. ‘Stimulering in een gebiedsgerichte aanpak’ zou daar beter bij passen.

Twee scenario’s

In hun rapport toets Schuttelaar de gangbare kalverhouderij aan de zes principes van de RDA. Daaruit blijkt dat essentiële gedragsbehoeften van koeien en kalveren, zoals maternaal- en zooggedrag, spel en het ontwikkelen en onderhouden van sociale banden, stelselmatig worden onthouden.

Schuttelaar stelt twee scenario’s voor die wel, of deels, aan de RDA-principes voldoen. Daarbij maken ze ook gebruik van de soort-specifieke aanbevelingen van de Universiteit Utrecht voor een dierwaardige veehouderij uit 2022 en een groot onderzoek van de Europese voedselautoriteit EFSA naar het welzijn van kalveren uit 2023.

Het ideale scenario is wat mij betreft volledige integratie van melkvee- en kalverhouderij. Runderen zijn sociale dieren, onderhouden sociale banden en vertonen sociale voorkeuren. Kalveren ontwikkelen volgens de deskundigen van de EFSA al in de eerste weken van hun leven sociale, preferentiële relaties. Familiebanden blijven volgens de wetenschappers van de Universiteit Utrecht jarenlang bestaan. Het beste scenario voor de dieren is dus dat kalveren zogen bij hun moeder en opgroeien in een kudde die varieert in leeftijd en sekse. Alle dieren hebben toegang tot weidegang. Dat geeft kalveren ook meer gelegenheid om te kunnen spelen.

In een minder vergaand scenario zouden kalveren minimaal drie maanden op de melkveehouderij blijven. In die tijd krijgen ze moederzorg, wat zowel hun gezondheid als sociale ontwikkeling ten goede komt. Dat zoveel kalveren in Nederland ziek worden, heeft er ook mee te maken dat ze in de eerste weken van hun leven kunst- in plaats van moedermelk krijgen. Kalveren zouden in dit scenario alleen nog naar kalvermesterijen in de buurt mogen worden vervoerd om transporttijden zo kort mogelijk te houden. Waar ze vervolgens in stabiele groepen moeten worden gehouden en toegang hebben tot weidegang om te kunnen grazen en spelen.

Het kan wél

De scenario’s zijn niet alleen gebaseerd op wetenschappelijke kennis, maar ook op praktijkervaringen. Er zijn namelijk al boeren die het zo doen.

Durk Oosterhof, één van de boeren die melk levert aan Kalverliefde, vertelt de Dierencoalitie:

Kalveren die bij hun moeder mogen blijven, zijn robuust en vitaal en ontwikkelen zich tot socialere dieren in de kudde.

John Arink, melkveehouder van Ekoboerderij Arink, bevestigt:

Laat een dier gewoon dier zijn, dan krijg je vanzelf een systeem dat klopt. Wie ziet hoe kalveren bij de koe opgroeien, begrijpt hoe hard het gangbare systeem daartegenin gaat.

De nieuwe minister van Landbouw krijgt een nieuwe kans om de transitie nu echt in gang te zetten. D66, VVD en CDA hebben afgesproken dat de regels voor een dierwaardige veehouderij ‘rond de zomer’ klaar moeten zijn.

Klik hier om het rapport van Schuttelaar & Partners te lezen.

Er blijft op mijn werkgebied genoeg te doen. Zo schreef demissionair minister van Landbouw Femke Wiersma (BBB) dit jaar regels voor een ‘dierwaardige’ veehouderij die ik nauwelijks dierwaardig kan noemen. In juni besteedde ik daar een nieuwsbrief aan. Terwijl dierwaardige boeren geen vergunning van hun provincie kunnen krijgen, subsidieert het Rijk nog volop technologische innovaties die de intensieve veehouderij in stand houden. Ook daar schreef ik een nieuwsbrief over.

In Europa noch Nederland werden in 2025 echt grote stappen gezet in de eiwittransitie. Europeanen halen gemiddeld 52 procent van hun eiwit uit vlees en zuivel, 24 procent uit granen, 5 procent uit groenten, 4 procent uit eieren en 2 procent uit bonen, erwten en andere peulvruchten. Recent geactualiseerde voedingsrichtlijnen in Denemarken, Duitsland en Nederland adviseren om veel meer groenten en peulvruchten te eten. Maar de Eurocommissaris voor Landbouw, Christophe Hansen (EVP), wil ‘niet gaan bepalen wie wat moet eten.’

Wel besteedt de EU maar liefst 1.200 keer meer subsidie aan productie, innovatie en promotie van dierlijke producten dan aan plantaardige en technologische alternatieven. Het Europees Parlement stemde dit jaar bij meerderheid in met een verbod op het gebruik van benamingen als ‘burger’ en ‘schnitzel’ voor plantaardige vleesvervangers. (De Europarlementariërs van BBB en SGP stemden voor. De PVV’ers onthielden zich van stemming. Alle andere Nederlanders stemden tegen.)

Het Hongaarse parlement stemde voor een verbod op kweekvlees. Daarmee zou Hongarije na Italië het tweede land in de EU worden dat deze diervriendelijkere manier om vlees te produceren weert, ook al is het in Amerika, Australië, Israël en Singapore al veilig bevonden. Vorige week liet een Britse investeerder weten dat Meatable, één van de twee Nederlandse kweekvleesbedrijven, wordt ontbonden vanwege tegenvallende financiële resultaten.

Gelukkig ging er in 2025 ook heel veel wél goed. Daar heb ik, net als vorig jaar, een lijstje van bijgehouden.

Dieren in het wild

1. Dankzij een amendement van Ines Kostić (PvdD) op de begroting van het ministerie van Landbouw kwam er 900.000 euro per jaar bij voor de opvang van wilde dieren. Voor de Rijksoverheid geen groot bedrag, maar voor de 65 wildopvangcentra in Nederland, die goeddeels afhankelijk zijn van giften en vrijwilligers, een enorme aanwinst.

2. Er is een vaccin ontwikkeld tegen het dodelijke elephant endotheliotropic herpesvirus (EEHV). Eén op de vijf Aziatische olifanten geboren in dierentuinen overlijdt aan EEHV. Ook in het wild sterven meestal jonge olifanten door dit virus. De resultaten van de eerste vaccinaties in Nederland en het Verenigd Koninkrijk zijn zeer bemoedigend.

3. Een rewilding project zet wilde paarden en runderen uit in Spanje, wat ook de weerbaarheid tegen bosbranden ten goede komt. Lees er meer over bij Rewilding Spain.

4. De otter stierf eind vorige eeuw bijna uit in het Verenigd Koninkrijk, maar heeft dankzij beleid om de waterkwaliteit te verbeteren een comeback gemaakt. Meer in The Guardian.

5. Het gaat goed met de krokodil in Florida. De reden? Warm koelwater van een nabijgelegen kerncentrale. Meer bij bioGraphic.

6. De Democratische Republiek Congo verbood de vangst, verkoop, transport en bezit van de wilde grijze roodstaartpapegaai, een bedreigde diersoort.

7. IFAW redde en verzorgde dieren na cycloon Dikeledi in Madagaskar, na orkaan Alfred in Australië, na orkaan Erick in Mexico, na bosbranden in Californië en Griekenland, en na orkaan Melissa in Jamaica.

Veehouderij

8. Partijen in de Tweede Kamer stemmen steeds diervriendelijker, blijkt uit een analyse van Dier&Recht.

9. Uit de Dierenkieswijzer die de Dierenbescherming en Dierencoalitie maakten voor de Tweede Kamerverkiezingen bleek grote steun onder de bevolking en van politieke partijen voor een dierwaardige veehouderij.

10. 72 procent van de VVD-leden steunden een totaalverbod op het onverdoofd slachten van dieren. De partij wilde eerder een uitzondering laten bestaan voor religieuze slacht.

11. Het gebruik van stroomstootapparatuur in de veehouderij wordt op 1 januari verboden. Varkens in Nood heeft zich hier zes jaar lang voor ingezet.

12. Polen, nu nog de tweede bontproducent ter wereld na China, verbiedt met onmiddellijke ingang het opstarten van nieuwe bontfokkerijen en verplicht alle bontfokkers om binnen tien jaar te stoppen.

13. Zwitserland verbiedt de import van bont.

14. Slovenië verbiedt het onverdoofd castreren van biggen.

15. Ohio verbiedt kraamkooien in de varkenshouderij. Het is de tiende staat van Amerika waar kraamkooien aan banden worden gelegd.

16. Dankzij het Shrimp Welfare Project worden naar schatting 4 miljard garnalen in Azië jaarlijks voor de slacht elektrisch bedwelmd.

17. Mexico-Stad verbood het mishandelen en doden van stieren tijdens stierengevechten. De Mexicaanse staat Michoacán verbood stierenvechten helemaal.

18. Stierenvechten was in Colombia al verboden. Een uitzondering voor andere stierenfeesten is door het Constitutionele Hof ongrondwettelijk verklaard. Daarmee komt in 2027 een einde aan alle stieren- én hanengevechten.

Retail

19. 21 procent van het voedsel dat we kopen is inmiddels duurzaam, blijkt uit een monitor van de Wageningen Universiteit. 14 procent van de verkopen heeft een topkeurmerk, zoals 3 sterren van Beter Leven, Demeter of Fairtrade.

20. Albert Heijn introduceerde 15 nieuwe hybride vlees- zuivelproducten, waaronder hamburgers en gehakt verrijkt met suikerbietvezel en een zuiveldrank verrijkt met veldbonen.

21. Jumbo introduceerde als eerste landelijke supermarktketen drie plantaardige yoghurtvarianten gemaakt van Nederlandse soja.

22. Jumbo brengt alle zuivel onder het On the way to PlanetProof-keurmerk.

23. Drie supermarkten stopten met de verkoop van makreel. Volgens het MSC-keurmerk en wetenschappelijk onderzoek moet de makreelvangst met 70 procent afnemen om te voorkomen dat de soort uitsterft.

24. België voert een Beter voor Dieren-keurmerk in, vergelijkbaar met Beter Leven in Nederland.

25. De Edeka-groep, de grootste supermarktketen van Duitsland, verkoopt vanaf 2030 alleen nog pluimveevlees van boerderijen met buitenuitloop.

26. Bijna alle slachthuizen in de toeleveringsketen van Edeka werken al met CO₂- in plaats van elektrische waterbadbedwelming voor pluimvee. Doel is om in 2027 helemaal geen elektrocutiebaden meer te gebruiken. Een risico van deze methode is dat de dieren niet (helemaal) het bewustzijn verliezen en óf verdrinken in het gloeiendhete water óf bij bewustzijn worden geslacht.

27. Aldi Süd stopt met de verkoop van verswaren uit de laagste dierenwelzijnscategorie.

28. De Britse supermarktketen Waitrose verkoopt vanaf 2027 alleen nog vlees van varkens die buiten kunnen lopen.

Eiwittransitie

29. In Nederland nam de verkoop van plantaardige vlees- en zuivelvervangers dit jaar iets af, maar in Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje namen de verkopen toe, in Spanje zelfs met 10 procent.

30. Braziliaanse en Duitse wetenschappers maakten een nieuwe vleesvervanger met zonnebloemmeel.

31. De gemeente Apeldoorn geeft 100 procent subsidie op initiatieven die het plantaardige voedselaanbod in de zorg vergroten.

32. Twaalf grote werkgevers in Amsterdam, waaronder de gemeente zelf, spraken af om binnen vijf jaar minstens 60 procent plantaardige eiwitten aan te bieden in hun bedrijfscatering en -kantines. (De Gezondheidsraad adviseert een 60/40-verhouding van plantaardige ten opzichte van dierlijke eiwitconsumptie. De meeste Nederlanders eten nu juist bijna 60 procent dierlijk en maar 40 procent plantaardig.)

33. North Sea Farmers oogstten hun eerste zeewier tussen een windpark op de Noordzee.

34. De Europese Commissie stelde een verduidelijking van de regels voor genetische modificatie voor. Als genetische modificatie in het productieproces wordt toegepast maar niet in het eindproduct belandt, valt het niet onder de (strenge) Europese voedselregels voor genetisch gemodificeerde organismen. Gelukkig, want dit is hoe precisiefermentatie werkt. Met genetisch gemodificeerde bacteriën en schimmels kan kaas en melk worden gemaakt zonder koeien.

35. Pensioenfonds ABP en Invest-NL investeerden 32,5 miljoen euro in Vivici, een Nederlandse producent van gefermenteerde eiwitten. In vergelijking met koemelk stoot Vivici 68 procent minder CO₂ uit, gebruikt het 86 procent minder water — en natuurlijk geen koeien.

36. Vivici kreeg goedkeuring om het eiwit in Amerika op de markt te brengen.

37. Those Vegan Cowboys kregen in Amerika ook toestemming en willen daar in 2026 de markt op. De NOS ging bij ze langs.

38. Bel, één van de grootste zuivelbedrijven ter wereld met een jaaromzet van 3,6 miljard, zet vol in op innovatieve fermentatie om in 2050 klimaatneutraal te zijn. In plaats van nieuwe producten met gefermenteerde eiwitten op de markt te brengen, wil Bel — bekend van merken zoals Babybel en Boursin — het in bestaande producten toepassen.

39. De Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) gaf groen licht voor het gefermenteerde eiwit van The Protein Brewery. Het bedrijf uit Breda wacht nu op goedkeuring van de Europese Commissie en de lidstaten om het eiwit op de markt te brengen.

40. Dankzij een motie in de Tweede Kamer van Wim Meulenkamp (VVD) en Laura Bromet (GL-PvdA) zijn proeverijen met producten uit innovatieve fermentatie toegestaan.

41. De Britse overheid stelde richtlijnen op voor proeverijen met kweekvlees.

42. De Biotechnology Fermentation Factory opende in Ede, op het terrein van wat vroeger het Nederlands Instituut voor Zuivelonderzoek (NIZO) heette. Start-ups en scale-ups kunnen hier, met steun van de provincie en het Nationaal Groeifonds, gebruik maken van gedeelde faciliteiten en ondersteuning om hun innovaties op de markt te brengen.

43. Cellulaire Agricultuur Nederland en Mosa Meat openden een soortgelijke faciliteit voor kweekvlees in Maastricht: Cultivate at Scale.

44. Mosa Meat haalde 15 miljoen euro op en diende een aanvraag in bij de Europese voedselautoriteit EFSA voor goedkeuring van gekweekt rundervet als novel food. Hiermee zou het plantaardige vleesvervangers een sappigere smaak kunnen geven.

45. De eerste kweekvleesboerderij ter wereld verschijnt, met steun van de provincie, in Zuid-Holland. RespectFarms wil hiermee laten zien dat en hoe de productie van kweekvlees goed mogelijk is binnen de bestaande veehouderij.

46. Meatly verkoopt in Engeland gekweekt kippenvlees als honden- en kattenvoer.

47. Vow kreeg in Australië toestemming om gekweekte kwartel (een soort fazant die in Oost-Azië wordt gegeten) op de markt te brengen.

48. Parima, een Frans bedrijf, kreeg in Singapore toestemming om gekweekt kippenvlees te verkopen.

49. Mission Barn kreeg in Amerika toestemming om gekweekt varkensvet op de markt te brengen. Het wordt toegevoegd aan plantaardige bacon en gehaktballen.

50. Wildtype kreeg in Amerika toestemming om gekweekt zalmvlees op de markt te brengen. De staat Texas verbood in juni de verkoop van alle kweekvlees. Wildtype vecht dit verbod bij de rechter aan.

De Tweede Kamer kwam donderdag in een debat over de vogelgriep terloops ook te spreken over de eendenhouderij in Nederland.

Ines Kostić (PvdD), Dion Graus (PVV) en Sandra Beckerman (SP) dienden tijdens het debat met de ministers van Landbouw en Volksgezondheid een motie in om de hobbymatige jacht op wilde eenden te stoppen. Uit onderzoek van het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam is namelijk gebleken dat een kwart van de wilde eenden vogelgriep draagt. Waarom zouden we dan nog eenden voor de lol afschieten? Met risico’s voor jagers en jachthonden.

De motie zou later die avond een meerderheid krijgen met steun van onder meer D66. André Flach (SGP) hield Graus in het debat echter voor dat er niet alleen voor plezier op eenden wordt gejaagd, maar ook om populaties te beheren. Waarop Laura Bromet (GL-PvdA) zich hardop afvroeg waar in Nederland te veel eenden zitten?

‘In de slachthuizen!’ antwoordde Graus.

En daar gaat veel mis.

4,6 miljoen eenden geslacht

In Nederland worden jaarlijks meer dan 400.000 eenden gefokt voor de slacht. Ook worden eenden uit Duitsland geïmporteerd, dit jaar zo’n 700.000.

De keten is goeddeels in handen van één bedrijf, Tomassen Duck-To, dat ook de enige eendenslachterij in Nederland bezit. Vorig jaar werden daar 4,6 miljoen eenden geslacht. (Net als ‘plofkippen’ leven deze eenden maar zeven weken.) 2 procent van het vlees gaat naar vooral Aziatische restaurants en speciaalzaken in Nederland. De overige 98 procent wordt geëxporteerd binnen Europa en naar Azië. Tomassen draaide vorig jaar een omzet van 80 miljoen euro.

Ook de eendensector lijdt onder de vogelgriep. Op 1 december werden 12.000 eenden ‘geruimd’ op een vleeseendenbedrijf in Zeewolde. Op 2 december werden 10.000 eenden geruimd op een bedrijf in Hierden. Op 3 december werden volgens de NVWA 4.700 eenden geruimd op een bedrijf in Nijkerk. Volgens de eigenaar betrof het echter 10.000 eenden. Op 6 december werden nog eens 6.500 eenden geruimd op een bedrijf in Ermelo. Het slachthuis van Tomassen is ook in Ermelo gevestigd.

Wat wil een eend?

In 2024 steunde de Tweede Kamer bij meerderheid een amendement van D66 en de VVD op de Wet dieren, waarmee wettelijk is vastgelegd dat houderijsystemen uiterlijk in 2040 in de soorteigen gedragsbehoeften van gehouden dieren moeten voorzien.

Dat pekingeenden — de soort die in Nederland voor vlees wordt gehouden — behoefte hebben aan water is niet alleen evident, maar al jarenlang wetenschappelijk bekend. In 1997 adviseerde de Raad voor Dierenaangelegenheden dat eenden beschikking moeten hebben over ‘open water’ om in hun gedragsbehoeften te voorzien: ‘poetsen’ — het verzorgen van hun veren met water — en zwemmen. In 2009 bevestigde onderzoek van de Universiteit Wageningen dat eenden een ‘sterke behoefte’ hebben aan ‘open water’. In 2011 raadde nog een onderzoek van dezelfde universiteit aan om in eendenstallen een watervoorziening te ontwikkelen die tegemoetkomt aan de wijze van poetsen, reinigen en drinken van eenden.

Ik heb in een eerdere nieuwsbrief beschreven hoe opeenvolgende ministers van Landbouw én de eendensector zich dertig jaar lang niets van die adviezen aantrokken. Jaar na jaar beloofden ministers met de sector ‘in gesprek’ te gaan over welzijnsverbeteringen, werd meer onderzoek beloofd, maar niet altijd uitgevoerd, en zou er een ‘plan van aanpak’ komen. Toen dat er in 2023 eindelijk was, moest een beteuterde minister Piet Adema (CU) de Tweede Kamer laten weten dat hij subsidie nodig had om eendenhouders ertoe te bewegen hun dieren een beetje ‘poetswater’ te geven.

Een intrinsieke motivatie om beter voor de eenden te zorgen ontbreekt. ‘Als je mensen spreekt, vindt iedereen het best dat wij eenden houden,’ zei de interim-voorzitter eendenhouders van land- en tuinbouworganisatie LTO/NOP destijds.

Ik heb nog nooit iemand in de stal gehad die daarna commentaar leverde op de manier van eenden houden.

Dichte poort

Eyes on Animals, één van de organisaties in de Dierencoalitie, bood het grootste eendenbedrijf van Nederland dat jaar aan om te helpen met het verbeteren van vang- en laadmethoden. Eyes on Animals heeft op vele bedrijven in binnen- en buitenland trainingen gegeven aan boeren en vangploegen om eenden en kippen met minder stress voor mens en dier, en met minder risico op verwonding van de dieren, te vangen en laden. Tomassen Duck-To had geen interesse.

Animal Rights (geen lid van de Dierencoalitie) onthulde al in 2018 wantoestanden op drie eendenmesterijen in Gelderland en Overijssel. In augustus en november 2024 filmde de stichting wederom bewijs van eendenmishandeling op meerdere locaties. Op dronebeelden is te zien hoe de dieren bij de keel of aan één vleugel worden gegrepen, in kratten worden gegooid en gepropt, en schijnbaar achteloos op de grond worden gesmeten. In de zesde aflevering van het TV-programma Dierenridders van Graus onthulde Animal Rights wéér misstanden bij het laden van eenden op weg naar het slachthuis.

De NVWA heeft naar aanleiding van de beelden uit 2024 boetes opgelegd aan de betrokken bedrijven en vangploegen, die in beroep zijn gegaan.

‘We gaan voor een 10’

Jeroen IJzerman, adjunct-directeur van Tomassen Duck-To, zegt in een interview met Boerderij.nl:

We gaan voor een 10 en halen een 9. Daar ben ik van overtuigd. We willen het goed doen. Dat zit in ons DNA.

Alle overtredingen die de NVWA door de jaren in de eendenslachterij heeft opgemerkt, betreffen volgens IJzerman slechts ‘vieze kratjes en condensvorming.’

Graus ziet dat anders. ‘Er vinden ernstige wantoestanden plaats in die eendenindustrie, en dat ben ik spuugzat,’ zei hij donderdag in de Tweede Kamer.

Daar moet deze minister gewoon, en ook de NVWA en desnoods de Dierenpolitie, keihard tegen optreden. Bij hun veter pakken. Gevangenisstraf. Beroepsverbod. Houdverbod. Sluiten die tent.

Beroeps- en houdverboden

Eerder dit jaar steunden bijna alle partijen in de Tweede Kamer een motie van Graus en Thom van Campen (VVD) om recidivisten in de veetransportsector en slachthuizen die zich schuldig maken aan zware dierenmishandeling beroeps-, houd- en transportverboden op te leggen. Alleen BBB, CDA en FvD stemden tegen.

De verantwoordelijke staatssecretaris, Jean Rummenie (BBB), heeft de motie ‘afgedaan’ door te wijzen op staand beleid. Overtreders in zowel de veetransportsector als slachthuizen kunnen al onder ‘verscherpt toezicht’ worden geplaatst; transporteurs kunnen hun vervoersvergunningen of getuigschrift van vakbekwaamheid kwijtraken; en de erkenning van een slachthuis kan worden ingetrokken. Dat gebeurt echter zelden en is niet hetzelfde als een beroeps- of houdverbod.

Sinds Rummenie staatssecretaris werd, heeft de NVWA nauwelijks meer toezicht gehouden op het dierenwelzijn in de eendenhouderij. In 2023 voerde de NVWA nog acht inspecties dierenwelzijn in de sector uit, in 2024 twee inspecties. Dit jaar — nul.

Zonder vergunning

Andere overheidsinstanties zien wél reden om de eendensector aan te pakken.

Eind 2024 kreeg de gemeente Ermelo van het Openbaar Ministerie de tip om een uitgebreid Bibob-onderzoek naar Tomassen Duck-To uit te voeren. Dat was kort nadat de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst samen met de NVWA een inval had gedaan op twee locaties van het bedrijf. Er zou met houdbaarheidsdatums zijn gesjoemeld. Na de inval werd strafrechtelijk onderzoek ingesteld.

Tomassen heeft sinds 2016 zonder vergunning op het eigen terrein bijgebouwd en zonder vergunning een luchtwasser geïnstalleerd. De gemeenteraad van Ermelo weigerde op 15 oktober vrijwel unaniem om de nieuwbouw met terugwerkende kracht te vergunnen. Alleen de SGP gunde Tomassen nog een kans. De gebouwen moeten worden gesloopt.

‘Het zijn geen pietluttigheden waarmee Tomassen in gebreke is gebleven,’ zei Henri Luitjes van de lokale partij één-Ermelo.

Wie zich bij herhaling niet aan de regels houdt, moet niet verwachten dat de gemeenteraad de rode loper blijft uitrollen.

Gert Jan Brouwer van de lokale VVD was het daarmee eens:

Tomassen heeft willens en wetens regels overtreden en informatie te laat aangeleverd. Wij keuren illegaal bouwen af. Een ondernemer die boven de wet staat, kan niet op ons begrip rekenen. En het is niet geloofwaardig om telkens te spreken van goede intenties.

De burgemeester en wethouders van Ermelo willen nu op grond van de Wet Bibob ook de omgevingsvergunningen van Tomassen uit 2002 en 2006 intrekken.

De provinciale natuurvergunning is de eendenslachter al kwijt; die werd op 12 februari door de rechtbank Midden-Drenthe vernietigd. Het slachthuis ligt op 1,4 kilometer afstand van het Natura 2000-gebied De Veluwe. Animal Rights en Mobilisation for the Environment hebben een handhavingsverzoek bij de provincie Gelderland ingediend.

Tomassen geeft zich niet gewonnen, vertelt IJzerman Boerderij.nl:

Tomassen Duck-To gaat niet dicht. De sector houdt niet op te bestaan. Wij zijn trots op ons kwaliteitsproduct.

GroenLinks-PvdA en PVV denken daar anders over. Bromet nodigde Graus donderdag in de Tweede Kamer uit om samen een einde te maken aan de eendenindustrie.

Erik Direks hield enkele jaren geleden nog 13.000 varkens in de buurt van Venray in Limburg. Maar — ‘de grootschalige varkenshouderij loopt vast,’ weet Direks. De sector zwemt volgens hem ‘in een fuik.’ Hij heeft twee van zijn drie bedrijven door de overheid laten uitkopen. Trouw bericht over zijn wens om op de derde locatie 500 varkens op een dierwaardige manier te houden.

Het moet de achtste locatie van Zonvarken worden: een dierwaardig concept met buitenuitloop en modderbaden voor varkens die worden gevoed met reststromen. Per varken is de CO₂-afdruk van deze bedrijven zo’n 60 procent lager dan die van gangbare concurrenten. Bij stroomuitval of brand kunnen de dieren zelf naar buiten gaan. Supermarkt Jumbo verkoopt het vlees met drie sterren van het Beter Leven-keurmerk. (Lees meer over Zonvarken bij Eyes on Animals, één van de 16 organisaties in de Dierencoalitie.)

‘Ik laat een geweldige daling zien van het aantal dieren, dus minder geur, uitstoot van stikstof en broeikasgassen,’ vertelt Direks de krant. ‘Dus wat is het probleem? Wat ik ga doen is toch wat de samenleving wil?’ Hij wacht al drie jaar op een vergunning van de provincie Limburg.

Het probleem van de provincie is dat de stikstofuitstoot elders nog onvoldoende is gedaald om weer natuurvergunningen af te kunnen geven.

‘Voelt krom’

200 kilometer naar het noorden, in het Drentse Aalden, staat een kalverstal die iets wegheeft van Zonvarken. Jan Dubbelhuis en zijn vrouw Sanne hebben hier een buitenuitloop voor kalveren aan hun stal gebouwd.

Toen de ondernemer zijn plan voor het eerst deelde, kreeg hij volgens Nieuwe Oogst veel kritiek. ‘Stro, tocht en regen; verschillende mensen uit de sector zeiden dat dit nooit zou werken,’ vertelt Dubbelhuis. ‘Maar wij wilden het gewoon proberen.’

De meeste kalveren in Nederland komen alleen buiten op de dagen dat ze van bedrijf naar bedrijf en naar het slachthuis worden getransporteerd. Doordat kalveren vrijwel onmiddellijk na hun geboorte bij hun moeder worden weggehaald, geen melk drinken, daardoor minder weerstand opbouwen, en vervolgens met veel andere jonge dieren van verschillende bedrijven bij elkaar worden geplaatst, komt ziekte veel voor in de sector. Terwijl andere veehouderijsectoren reducties laten zien, blijft het antibioticumgebruik in de kalverhouderij hoog. Volgens de stichting Autoriteit Diergeneesmiddelen is ‘een verandering in de kalverketen’ nodig.

Dat zo’n verandering — wel — mogelijk is, laat de familie Dubbelhuis in de praktijk zien. Zij zijn nog maar anderhalf verder en behandelen al de helft minder kalveren met antibiotica. Hun dieren zijn gezonder. Frisse lucht en vrije keuze om naar buiten te gaan, komt ook het dierenwelzijn ten goede. Een buitenuitloop is nog geen weidegang, maar in vergelijking met de dichte stallen van de gangbare kalverhouderij is het een grote verbetering.

‘We moeten als sector vooruit blijven gaan,’ meent Dubbelhuis. Maar bij de provincie vangt hij bot. Opschaling en uitbreiding mag niet, want ook hij krijgt geen vergunning. Er zijn überhaupt geen landelijke regels voor uitloop van kalveren, dus weet de provincie niet waar het een vergunning op moet baseren.

Iedereen is enthousiast als ze hier bij de kalveren kijken. Maar zodra het op vergunningen aankomt, mag het niet. Dat voelt krom.

Beter Leven wordt beter betaald

80 procent van de Nederlanders vindt dat dieren in de veehouderij hun natuurlijke gedrag moeten kunnen vertonen, blijkt uit een peiling die de Dierenbescherming en Dierencoalitie voor de verkiezingen lieten uitvoeren. 74 procent vindt dat dieren iedere dag naar buiten moeten kunnen.

Zo’n 20 procent doet ook daadwerkelijk dier- en milieuvriendelijk boodschappen. Of, preciezer, 21 procent van de bestedingen in supermarkten, foodservice en speciaalzaken zijn met een onafhankelijk keurmerk. Beter Leven van de Dierenbescherming en biologisch zijn samen goed voor ongeveer de helft, daarna volgen Rainforest Alliance en On the way to PlanetProof. Vooral dierlijke producten met keurmerk zijn gewild: 64 procent van de eieren, 62 procent van de vis en 46 procent van vlees(waren) die in 2024 werden verkocht, waren onder keurmerk. Zuivel blijft achter: slechts 20 procent van de totale zuivelbestedingen zijn aan producten met een keurmerk. Dat blijkt uit de Monitor Duurzaam Voedsel 2024 van de Wageningen Universiteit.

Vrijwel alle pluimvee- en varkensvlees in Nederlandse supermarkten heeft inmiddels minstens 1 ster van Beter Leven. Jumbo verkoopt vanaf volgend jaar alleen nog zuivel van On the way to PlanetProof.

Toegeven: 1 ster van Beter Leven is nog niet ‘dierwaardig’ en On the way to PlanetProof gaat over milieu, niet dierenwelzijn. (Check de Keurmerkenwijzer van Milieu Centraal voor meer informatie.)

Maar Beter Leven wordt strenger. Dit jaar zijn de criteria voor varkens aangescherpt. De aankondiging leidde volgens Nieuwe Oogst tot zorgen in de sector dat er te weinig deelnemers zouden overblijven om aan de vraag naar Beter Leven-vlees te voldoen. Het tegenovergestelde gebeurde: de programma’s zitten bomvol.

Deelnemers aan het Beter Leven-keurmerk ontvangen gemiddeld 18 tot 19 eurocent per kilo geslacht gewicht méér dan hun gangbare collega’s. Dat was een jaar geleden nog maar 10 eurocent. Door concurrentie tussen slachthuizen komt daar volgens Nieuwe Oogst al gauw nog 2 of 3 eurocent bij. Na aftrek van mestafzetkosten — die dit jaar zijn gestegen, omdat de hoeveelheid mest die melkveehouders op hun eigen land mogen uitrijden afneemt — resteert voor een gangbaar bedrijf met 1.000 varkens een nettoresultaat van 94.000 euro. Een Beter Leven-bedrijf van dezelfde omvang, waar 200 vleesvarkens minder worden gehouden, houdt netto 26.000 euro méér over.

Aan wiens staat de overheid?

Circa 20 procent marktaandeel is geen slechte basis om de dierwaardige veehouderij op te schalen. Als er sprake zou zijn van een gelijk speelveld. Maar dierwaardige boeren moeten niet alleen opboksen tegen het marktaandeel van de overige 80 procent; de overheid staat nog te vaak aan de kant van de intensieve veehouderij.

Zelfs als innovatieve concepten en houderijsystemen die niet binnen de lijntjes kleuren een natuurvergunning van de provincie krijgen, komen ze zelden in aanmerking voor subsidie van het Rijk. Een boer die een luchtwasser of stikstofkraker aanschaft, krijgt daarentegen tot wel 80 procent van de kosten vergoed.

In juni schreef ik hoe inmiddels demissionair minister van Landbouw Femke Wiersma (BBB) de opdracht van de Tweede Kamer om in uiterlijk 2040 een dierwaardige veehouderij te realiseren in lijn met de principes van de Raad voor Dierenaangelegenheden — waaronder het kunnen vertonen van natuurlijk gedrag — zo heeft uitgekleed dat van dierwaardigheid geen sprake meer kan zijn.

Zo zouden varkens vanaf 2028 niet meer gehéél, maar slechts voor een deel op roostervloeren mogen worden gehouden. Biggen zouden vier dagen langer bij hun moeder mogen blijven. Buitenuitloop wil de minister niet verplichten, omdat nog ‘onvoldoende informatie uit de wetenschap en de praktijk beschikbaar’ zou zijn ‘waaruit blijkt dat het buiten zijn op zichzelf een gedragsbehoefte is van de dieren, en in welke mate die behoefte bestaat.’

Deens onderzoek heeft aangetoond dat varkens er voor kiezen om naar buiten te gaan als ze de kans krijgen.

Ook weidegang voor runderen wil Wiersma niet verplichten, omdat de ‘generieke werking’ die uitgaat van de dierenwelzijnswet daar ‘niet het geschikte instrument’ is. ‘Stimulering in een gebiedsgerichte aanpak past beter.’ Waarmee ze haar eenzijdige focus op emissiereductie verraadt. Weidegang is namelijk én essentieel voor dierenwelzijn én gunstig voor de emissies.

De minimale verbeteringen voor dieren die Wiersma wel voorstelt, maakt zij vervolgens ondergeschikt aan ‘de gestelde kaders voor natuur, milieu, lucht, water en bodem.’ En ze bouwt drie evaluatiemomenten in om te bezien of verdere verbeteringen rendabel zijn voor veehouders. Zo niet, dan gaat het feest wat haar betreft niet door.

Tegelijkertijd blijft ze de intensieve sectoren stimuleren. In haar begroting voor 2026 trekt de minister 442 miljoen euro extra uit voor innovaties in stalsystemen, mestbewerking en voer die de ammoniak- en broeikasgasemissies van veehouderijbedrijven moeten reduceren. Voor het opschalen van een dierwaardige veehouderij maakt zij 50 miljoen euro beschikbaar.

Op donderdag opende Wiersma een nieuw Nationaal Innovatieloket Veehouderij om boeren wegwijs te maken in de vele subsidie- en andere stimuleringsmaatregelen die er zijn om nieuwe apparatuur aan te schaffen. ‘De landbouw verandert,’ zei Wiersma tijdens een kennisdag Doelsturing in de Landbouw in Nieuwegein, ‘maar zal zich blijven ontwikkelen, met nieuwe technologieën.’ Volgens de website van de Rijksoverheid is het ‘uiteindelijke doel’ om veehouders te ‘helpen nog efficiënter te gaan produceren met zo weinig mogelijk verliezen op hun bedrijf. Dat is winst voor de boer en minder emissie.’

Over de dieren geen woord.

Brabantse menukaart

Ook veedichte provincies zitten vast in het oude denken. Niet alleen Drenthe en Limburg, maar ook Noord-Brabant, waar de helft van de Nederlandse varkens leeft.

Deze provincie verplicht veehouders om vooral technologische maatregelen te treffen om hun ammoniakuitstoot te verlagen. De boer mag zelf kiezen! Een ‘menukaart’ van de provincie bevat leest als een brochure van de vee-industrie: biofilters, luchtwassers, mechanische kelderluchtafzuiging, mestbandbeluchting, mestverzamelrobots.

Dit zijn allemaal end-of-pipe oplossingen om schadelijke emissies af te vangen en te filteren. Vergelijk het met een roetfilter in de uitlaat van een auto die op benzine of diesel rijdt; nuttig om de ergste vervuiling tegen te gaan, maar geen structurele oplossing. Een roetfilter slijt en roest, net als een luchtwasser of een mestrobot. Mettertijd neemt de effectiviteit af. Alle elektrische apparatuur in een dichte stal verhoogt ook nog eens de kans op stalbranden, waarbij bijna altijd alle dieren sterven. Want boer en brandweer zijn zelden op tijd om de dieren te bevrijden.

De enige zonder meer diervriendelijke keuze op de ‘menukaart’ van 136 maatregelen is meer weidegang voor runderen.

In de mobiliteit is de structurele oplossing elektrisch rijden. In de veehouderij zijn de structurele oplossingen twee jaar geleden door Caring Farmers, de Dierenbescherming, Natuur & Milieu, Natuurmonumenten en de Vogelbescherming op papier gezet. Geen ‘menukaart’ van 135 keer hetzelfde, maar 13 win-winmaatregelen die én het dierenwelzijn én het klimaat én de natuur én het inkomen van de boer ten goede komen. (We hebben gezien dat Beter Leven de boer beter betaalt.) Een Zonvarken- of vergelijke stal is zo’n win-win. Buitenuitloop en weidegang zijn dat ook.

De win-wins zijn meermaals onder de aandacht gebracht van provincies en het ministerie van Landbouw. In 2023 nam toenmalig minister voor Natuur en Stikstof Christianne van der Wal (VVD) ze in ontvangst. Brabant en Wiersma slaan een andere weg in.

Het volgende kabinet moet duidelijke keuzes maken om de land- en tuinbouw, de miljoenen landbouwdieren in Nederland en de natuur weer perspectief te geven. Daar is draagvlak voor in het hart van de Nederlandse politiek.

Dat bijkt uit meerdere duurzaamheidsoverleggen die ik het afgelopen jaar voor Liberaal Groen heb gevoerd met de aan ons verwante afdelingen, netwerken en werkgroepen van CDA, D66 en GroenLinks-PvdA.

We zijn het weliswaar niet altijd eens over het ‘hoe’ en ‘waarom’, maar delen een optimisme over wat mogelijk is. En een gevoel van urgentie om uit de impasse te komen. We willen niet doormodderen; het is tijd voor doorbraken.

Duurzaamheidsoverleg

Eind 2024 is, op initiatief van de D66 thema-afdeling Duurzaam, het Duurzaamheidsoverleg Politieke Partijen (DoPP) hervat. Al meer dan tien jaar praten de duurzaamheidsafdelingen en -netwerken van verschillende partijen in het DoPP om de zoveel tijd over bijvoorbeeld energie-, klimaat- en landbouwbeleid. In 2017 en 2021 leidde deze gesprekken tot aanbevelingen voor het regeerakkoord.

Ook het CDA Duurzaamheidsnetwerk en werkgroepen van GroenLinks-PvdA doen dit jaar mee. Leden van NSC en Volt hebben aan enkele, maar niet alle, gesprekken deelgenomen. BBB en ChristenUnie waren uitgenodigd om mee te praten. JA21 en PVV kennen (nog) geen specialistische of thematische netwerken.

Parallel aan het overleg over landbouw en voedsel praat Liberaal Groen ook mee in een duurzaamheidsoverleg energie. Daar zijn de verschillen van mening groter.

Over de gesprekken

Het landbouwoverleg is gevoerd op basis van de inbreng en amendementen van de deelnemers op de verkiezingsprogramma’s van hun eigen partijen. Wij hebben als bestuurders van thema-afdelingen en -netwerken immers geen mandaat om met elkaar te onderhandelen. We kunnen wél alles dat we reeds op papier hebben staan eens in elkaar schuiven om te zien of en waar we het onderling (bijna) over eens zijn.

Voor Liberaal Groen waren dat onze inbreng en amendementen op de VVD-verkiezingsprogramma’s voor de Tweede Kamer van 2023 en 2025 en voor het Europees Parlement van 2024. Daarvan zijn de conceptversies meestal door onze specialistische teams en bestuursleden geschreven, voorgelegd aan de circa 950 leden van het netwerk, en aan de hand van hun op- en aanmerkingen aangepast en aangevuld.

Dan blijft er nog grijs gebied over. Liberaal Groen heeft bijvoorbeeld eerder geen standpunten ingenomen over gemeenschapslandbouw of pacht. Anderen wel, en vonden het ook belangrijk om daar iets in het stuk over op te nemen.

Tussen de gesprekken met de andere partijen door heb ik de rest van het bestuur en Team Voedsel van Liberaal Groen iedere keer op de hoogte gehouden en hen over dit soort vragen geraadpleegd. Gemeenschapslandbouw en pacht bleken niet zo ingewikkeld. Voor die eerste willen we ‘barrières’ wegnemen. Daar kan de VVD toch zelden tegen zijn. Voor de tweede hebben we de kernpunten uit een initiatiefnota van Laura Bromet (GL-PvdA) en Thom van Campen (VVD) overgenomen. Over gentech en gewasbescherming daarentegen zijn tot het laatste overleg veel conceptteksten over en weer gegaan.

Ook het VVD-hoofdbestuur en andere thematische netwerkvoorzitters zijn in juni en in september geïnformeerd over de voortgang en onze voornemens. Veel proces dus om uiteindelijk met een goed gevoel het logo van Liberaal Groen boven 26 punten van inhoudelijke overeenstemming te kunnen plaatsen.

Akkoord op hoofdlijnen

De uitkomst is geen kant-en-klaar plan om Nederland van het stikstofslot te krijgen, noch een blauwdruk voor de toekomst van land- en tuinbouw. Het is aan de politiek om de grote lijnen uit te zetten. Zo willen we alle vier meer grondgebondenheid, minder vervoer van dieren en mest door het land en Europa, meer ‘groene’ gewasbescherming (biologische stoffen, maar ook natuurlijke plaagbestrijders) in plaats van chemie, Renure in plaats van kunstmest.

Logische vervolgvragen zijn: Wat betekent ‘meer’ grondgebondenheid? Of ‘minder’ landbouwgif? Daar zijn serieuze ideeën over. Harm Holman (NSC) en Pieter Grinwis (CU) stellen in hun Wet grondgebondenheid en verantwoorde mestafzet normen voor voor hectares grasland per koe en tot hoeveel kilometer van een bedrijf mest zou mogen worden afgezet. Toen Frans Timmermans (GL-PvdA) nog Eurocommissaris was, stelde hij een halvering in het gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen in de Europese Unie voor.

Maar laat dit soort keuzes vooral bij de behandeling van nieuwe wetten (of, in Europa: richtlijnen en verordeningen) worden afgewogen op basis van actuele wetenschappelijke kennis en praktijkervaring. Henri Bontenbal, Joost Eerdmans, Rob Jetten, Jesse Klaver en Dilan Yeşilgöz zijn verstandige mensen. Toch zou ik hen niet willen vragen om aan de formatietafel te beslissen hoeveel grootvee-eenheden (gelijk aan één melkkoe) per hectare we het beste in Nederland kunnen houden. Of welke gewasbeschermingsmiddelen kunnen worden uitgefaseerd en wanneer. We maken dat soort keuzes dan ook niet in onze handreiking.

Er is niet één oplossing

We kiezen niet voor één oplossingsrichting. Het CDA ziet een grote rol weggelegd voor agrarisch natuurbeheer in de vergroening van land- en tuinbouw. GroenLinks-PvdA houdt van biologisch. D66 en VVD kijken met veel interesse naar nieuwe teeltmethodes en technieken, zoals (precisie)fermentatie en kweekvlees.

Liberaal Groen heeft ook in eerdere bijdragen nadrukkelijk niet gekozen voor één duurzaam model om voedsel te produceren. Daar zijn we nog steeds te liberaal voor. De overheid moet volgens ons de randvoorwaarden schetsen waarbinnen boeren en tuinders kunnen verduurzamen: circulair, klimaatneutraal of natuurinclusief. Dat kan dus in combinatie met biotechnologie uit een fabriek of onder glas of extensief. Het gaat ons minder om het hoe, en vooral om het resultaat: vruchtbare bodems, schone lucht, schoon water, gezonde en blije dieren, natuurherstel, een lage klimaatimpact, een winstgevende agrarische sector, en een gevarieerd en gezond voedselaanbod.

Voor mij is het winst dat ook de collega’s in CDA, D66 en GroenLinks-PvdA gebruiksnormen en middelvoorschriften willen vervangen door doelsturing. (Daar heeft Liberaal Groen wél een plan van uitvoering voor. Zie Afrekenbare stoffenbalans.)

Ik ben ook blij dat we gezamenlijk en nadrukkelijk de tegenstelling tussen natuur en dierenwelzijn enerzijds en boeren en voedselzekerheid anderzijds verwerpen. Natuurlijk is de praktijk weerbarstig en zijn ideale oplossingen schaars. Maar er zijn ook partijen, die niet aan dit duurzaamheidsoverleg hebben deelgenomen, die de tegenstellingen uitvergroten om anderen voor het blok te zetten. Ik wil juist — blijven — zoeken naar integrale oplossingen die én het milieu én de dieren én boeren én onze voedselvoorziening ten goede komen. Die zijn er wel degelijk.

Klik hier om de handreiking te lezen op de website van Liberaal Groen of download het document hieronder.

Duurzame Landbouw In Het Regeerakkoord

388KB ∙ PDF file

Download

Download

In de nieuwe Tweede Kamer gloort een meerderheid om eindelijke voedselprijsbeleid te voeren, schrijf ik vandaag samen met Jaap Seidell, emeritus hoogleraar voeding en gezondheid, en Jeroom Remmers, directeur van de True Animal Protein Price Coalitie, in Trouw.

Dat is verstandig, want als we niet ingrijpen voorspelt het RIVM dat over 25 jaar twee derde van de Nederlanders te dik zal zijn. De zorgkosten zouden in dezelfde periode bijna verdubbelen. Een studie van de Universiteit Maastricht beraamt de maatschappelijke kosten van overgewicht nu al 79 miljard euro per jaar. Dat zijn ziektekosten, maar bijvoorbeeld ook lagere bedrijfsopbrengsten door hogere uitval en verlaagde arbeidsproductiviteit. Werkgeversvereniging VNO-NCW noemt overgewicht inmiddels ‘een maatschappelijk probleem.’

Te weinig variatie in wat we eten en drinken — vaak te veel suiker, vlees en zout en weinig fruit, groenten, noten en peulvruchten — is een belangrijke oorzaak van overgewicht en verhoogt het risico op diabetes type 2 (suikerziekte), hart- en vaatziekten en zelfs kanker.

Prijs speelt weer een belangrijke rol in de eetkeuzes die we maken. Nederlanders consumeren per hoofd van de bevolking bijvoorbeeld meer koemelk dan bijna ieder ander volk. Wie veel melk drinkt, of met boter kookt, zou er goed aan doen om soms te kiezen voor een plantaardig alternatief, gemaakt met haver of kokos. Maar de overheid maakt die keuze niet makkelijk. De verbruiksbelasting op de meeste plantaardige melkdranken is dit jaar verhoogd van 9 naar 26 eurocent per liter. Koe- en sojamelk zijn van de verbruiksbelasting uitgezonderd. In de eerste helft van het jaar nam de verkoop van plantaardige melkvervangers met 7 procent af. Appelsientje en Dubbelfriss hebben ‘een vleugje melk’ aan hun sappen toegevoegd om de verbruiksbelasting te omzeilen. Zo krijgen we zelfs ongevraagd koemelk binnen. Een aantal partijen, waaronder de VVD, willen de belastingvrijstelling van koe- en sojamelk schrappen.

Voedselomgeving

Niet alleen prijs is van belang. Volgens het RIVM worden onze voedselconsumptie en -routines voor een belangrijk deel gestuurd door onze ‘voedselomgeving’. Dat gaat over de beschikbaarheid, bereikbaarheid, kwaliteit, samenstelling en promotie van (on)gezond voedsel, en wat we op werk, thuis en buiten de deur ‘normaal’ vinden. De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving waarschuwt dat overgewicht toeneemt door te weinig bewegen en te veel eten, ‘maar ook door ongezonde voeding die we overal ongevraagd aangeboden krijgen en die verslavend werkt.’

Fabrikanten, retailers en horeca besteden jaarlijks 1,6 tot 1,7 miljard euro aan reclame. Daarvan gaat 75 tot 80 procent naar reclame voor frisdrank, snoep, snacks en andere producten die niet in de Schijf van Vijf zitten. 80 procent van het voedselaanbod in de gemiddelde supermarkt is ongezond. In tien jaar tijd zijn 15 procent van de bakkers, groenteboeren en viswinkels in ons land gestopt. Het aantal dönerzaken, donutshops en pizza-afhaalrestaurants is in dezelfde periode met 30 procent gegroeid. Op vijf minuten loopafstand van scholen zijn er in dezelfde periode 40 procent meer fastfoodlocaties bij gekomen.

Alleen de BBB vindt dit blijkbaar geen zorgelijke ontwikkelingen. In het verkiezingsprogramma schrijft de partij:

Geen suikertaks, geen vleesbelasting, geen overheidsinmenging op ons bord of in ons keukenkastje. Mensen kunnen zelf verstandige keuzes maken.

Andere partijen op rechts snappen dat het wel lastig wordt voor mensen om ‘verstandige keuzes’ te maken als we aan alle kanten wordt verleid om dat niet te doen.

En dat we collectief opdraaien voor de gevolgen. Ruim twee derde van de zorgkosten worden betaald door de overheid en werkgevers. De hoogte van onze verzekeringspremies, eigen bijdragen en het eigen risico, waarmee de overige één derde van de zorgkosten worden gefinancierd, hebben niets te maken met individueel gedrag. We nivelleren en socialiseren dus de kosten die individuele keuzes veroorzaken. Mogen we ons als samenleving dan ook niet een beetje bemoeien met die keuzes?

‘Door in te zetten op positieve gezondheid, verminderen we de ziektelast,’ schrijft de VVD. Maar de liberalen zijn nog zoekende naar de juiste balans tussen collectieve en individuele verantwoordelijkheid:

Om de collectieve solidariteit in het Nederlands zorgstelsel te behouden, moeten we een groter beroep doen op de individuele verantwoordelijkheid van iedere Nederlander voor zijn eigen gezondheid.

Maar ook:

We helpen mensen met een gezonde eetstijl. Waar mogelijk maken we de gezonde keuze, de makkelijke en betaalbare keuze.

Daarin vinden ze een belangrijke bondgenoot:

Het CDA wil gezonde keuzes makkelijk maken en mensen stimuleren om gezond te leven – fysiek, sociaal en mentaal.

En ook D66 wil komen tot ‘een gezonde voedselomgeving, waar je wordt verleid tot gezond eten.’

Gezond eten op werk

D66 wil ‘gezond eten op het werk’ stimuleren. De Partij voor de Dieren heeft daar een concreet voorstel voor:

We gaan bedrijfskantines aanmoedigen gezonde maaltijden aan te bieden door bijvoorbeeld een fiscale vrijstelling op gezond voedsel.

Het CDA trekt het breder:

Ook het aanbod van eten en drinken op bijvoorbeeld scholen, trein- en tankstations, sportclubs en musea moet gevarieerder.

Over het ‘hoe’ blijven de middenpartijen vaag. In de verkiezingsprogramma’s van andere partijen lees ik geen voorstellen om het voedselaanbod in bedrijfscatering en -kantines gevarieerder en gezonder te maken.

Publieke instellingen

Voor publieke instellingen hebben partijen concretere wensen. BBB en VVD willen ‘meer aandacht’ voor gezonde voeding op school. De VVD stelt (zelfgekookte) maaltijden voor. Slechts twee op de vijf kinderen eten nu de dagelijkse aanbevolen hoeveelheid groente en fruit.

D66 wil de gezonde keuze de makkelijke keuze maken op scholen, in overheidsgebouwen en in ziekenhuizen. Het CDA wil gratis fruit voor kinderen op de basisschool, en Centra voor Jeugd en Gezin, kinderopvang en scholen meer mogelijkheden bieden om gezond leven – bewegen, eten, mentaal – in te bedden in hun aanpak.

De PvdD doet ook hiervoor de meest verstrekkende voorstellen: structurele overheidsfinanciering voor schoolkantines en volkskeukens met biologische en lokale maaltijden; op en rond scholen alleen gezond voedselaanbod; 100 procent biologische en plantaardige inkoop door publieke instellingen; ‘altijd’ vers fruit voor bewoners en patiënten van zorginstellingen; en minimaal één volwaardige plantaardige maaltijd op het menu van ziekenhuizen.

Aanbestedingen

Een onderwerp waar partijen het snel over eens kunnen worden, is publieke aanbestedingen inzetten om de verduurzaming van de land- en tuinbouw aan te jagen.

‘Bij aanbestedingen moeten niet alleen de kosten meewegen, maar ook de kwaliteit,’ meent GroenLinks-PvdA.

ChristenUnie en D66 willen dat de overheid voorkeur geeft aan biologisch en lokaal geproduceerd voedsel. De ChristenUnie voegt daar ‘duurzaam’ aan toe, D66 plantaardig. De VVD wil ‘bij voorkeur’ van erkende standaarden inkopen die een duurzaamheidsvergoeding aan boeren betalen.

JA21 pleit voor minder en eenvoudigere aanbestedingsregels.

Fabrikanten

De Rijksoverheid heeft afspraken gemaakt met de levensmiddelenindustrie om toevoegingen van suiker, vet en zout aan voedingswaren te verlagen: de Nationale Aanpak Productverbetering. In 2026 bericht het RIVM over de voortgang, maar politieke partijen zien de bui al hangen.

D66 en Volt vinden de aanpak te vrijblijvend en roepen op tot ‘bindende’ afspraken. ‘Als dit geen effect heeft,’ schrijft D66, ‘dan moet hierop gehandhaafd worden via strenger normeren of boetes.’ De VVD wil fabrikanten ‘houden’ aan de gemaakte afspraken. GroenLinks-PvdA kiest voor een wettelijke grens aan de hoeveelheid suiker in producten, de ChristenUnie voor een suikerheffing.

Een normering van 5 gram toegevoegde suikers per 100 gram (fris)drank zou volgens het RIVM jaarlijks 9 procent minder diabetespatiënten, 7 procent minder hartpatiënten en 7 procent minder beroertes opleveren. Ook zou overgewicht onder kinderen 7 procent lager uitvallen. Zo’n normering kost de belastingbetaler geen cent, maar zou wel rond de 65 miljoen euro zorgkosten per jaar besparen.

Het CDA houdt zich een beetje op de vlakte, maar denkt wel in dezelfde richting:

Ook ketenpartijen – zoals supermarkten, verwerkers en banken – moeten hun verantwoordelijkheid nemen en boeren helpen bij de transitie naar duurzame landbouw, ook financieel.

Supermarkten

Ook met supermarkten zijn afspraken gemaakt, in het Nationaal Preventieakkoord van 2018, om een jaarlijkse consumptiegroei in voedsel uit de Schijf van Vijf te realiseren. Dat is niet gelukt. Ook hier vinden partijen het tijd voor dwingendere maatregelen.

D66 wil de gezondheidsdoelen uit het Nationaal Preventieakkoord omzetten in een Wet publieke gezondheid. Het CDA zou het Preventieakkoord ‘aanscherpen’:

Supermarkten moeten zich steviger inspannen om hun maatschappelijke bijdrage te leveren aan gezond leven.

De VVD houdt het vooralsnog op supermarkten ‘houden’ aan de afspraken die al staan.

Vergunningverlening

Gemeenten mogen nu geen vergunning weigeren aan nóg een donutshop of nóg een snackbar omdat het voedselaanbod in een wijk al erg ongezond is. Een aantal steden, waaronder Amsterdam, Ede, Rotterdam en Utrecht, wil die bevoegdheid wel. Amsterdam en Zwolle zijn hun lokale voedselomgeving in kaart aan het brengen om in de toekomst het weigeren van vergunningaanvragen op grond van volksgezondheid te kunnen onderbouwen. Zwolle is er zo bijvoorbeeld achtergekomen dat op 30 procent van de vaste horecalocaties in de stad snacks en/of fastfood wordt verkocht.

De oproep van gemeenten vindt weerklink bij de PvdD:

We beperken het aantal nieuwe vestigingen van fastfoodketens en snackbars en stimuleren de verkoop van gezond voedsel, voor iedereen met elk inkomen. Gemeenten krijgen daarmee de mogelijkheid om aanbieders van gezonde, plantaardige en biologische voeding voorrang te geven in het vestigingsbeleid, boven snackbars, fastfoodketens en andere aanbieders van ongezond voedsel.

En bij de VVD:

Ook nodigt de gezonde leefomgeving uit tot het maken van gezonde keuzes, zonder dat de vrijheid van het individu aangetast wordt. Gemeenten krijgen de bevoegdheid om gezondheid mee te wegen in hun vergunningverlening.

Reclame

De PvdD wil alleen nog reclame voor gezonde, biologische en diervriendelijke producten:

Er komt een stop op de promotie van ongezond en dierlijk voedsel; we stoppen allereerst met kiloknallers.

Dat gaat andere partijen te ver, hoewel Volt wel supermarktaanbiedingen op vlees wil verbieden.

CDA, D66 en PvdD vinden elkaar in een verbod op kindermarketing voor ongezonde producten.

GroenLinks-PvdA gaat verder:

Reclame in de buitenruimte tast het straatbeeld aan en werkt overmatige consumptie in de hand. Er komt landelijke wetgeving die gemeenten verplicht tot een beperking van reclameborden in de hele stad, of specifieke gebieden.

Verpakkingen

De PvdD wil dierenleed verplicht zichtbaar maken op de verpakkingen van eieren, vlees, zuivel en producten waar dierlijke ingrediënten in zijn verwerkt. Restaurants zouden deze informatie op de menukaart moeten zetten.

Volt pleit voor een Eco-Score vergelijkbaar met de Nutri-Score, zodat consumenten gemakkelijker duurzame eetkeuzes kunnen maken:

Dit bevat broeikasgasemissies, bodemvruchtbaarheid, waterkwaliteit, erosie, biodiversiteit en circulariteit.

Volt ziet het liefst een Europees duurzaamheidslabel. De PVV pleit juist voor een vrijwillige keurmerk Promotie van Vaderlands Voedsel.

Ongeacht welke partijen na de verkiezingen van woensdag een coalitie vormen, mogen innovatieve voedselproducenten veel verwachten van het volgende kabinet. Wie door de partijprogramma’s bladert, komt opvallende overeenkomsten tegen.

Het CDA roemt boeren en tuinders:

Door hun innovatie en vakmanschap bekleedt Nederland een toppositie op de wereldvoedselmarkt.

Het verkiezingsprogramma van JA21 constateert eveneens:

De combinatie van kennis, innovatie en schaal levert Nederland een toonaangevende positie op in de wereldwijde voedselproductie.

D66, Volt en VVD willen die koploperspositie aanwenden om de land- en tuinbouw te vergroenen. ‘Met deze kennis kunnen we grote stappen zetten in het verduurzamen van de sector,’ meent Volt. Volgens de VVD geven de ‘ervaring, kennis en waardeketens die de Nederlandse voedselsector rijk is,’ ons land ‘een uitgelezen kans om hier de land- en tuinbouw van de toekomst te ontwerpen.’

In deze nieuwsbrief ga ik de verkiezingsprogramma’s langs op een aantal thema’s onder de brede noemer van voedselinnovatie: van bio- en gentechnologie tot aan glastuinbouw en gewasbescherming. Er komen ook verschillen naar voren, waarbij opvalt dat — in ieder geval op deze onderwerpen — de ChristenUnie naar links neigt en Volt soms juist naar rechts.

Biotechnologie

Een aantal partijen, waaronder CDA en VVD, noemen biotechnologie in een rijtje ‘sleuteltechnologieën’ waar zij meer in willen investeren. Beide partijen halen de Lissabon-doelstelling aan om 3 procent van het bruto binnenlands product te steken in onderzoek en innovatie. ‘We moeten alles op alles zetten om deze sleuteltechnologieën in Nederland te houden,’ schrijft de VVD.

Verder kijken de liberalen met optimisme naar ontwikkelingen zoals precisiefermentatie en nieuwe genoomtechnieken. Maar de rigide toelatingsprocedures in de EU zorgen volgens de partij voor ‘enorme belemmeringen’ voor novel foods.

De overheid moet er alles aan doen om dit te stroomlijnen, bijvoorbeeld door aan te dringen op een speciale procedure voor start-ups.

In eigen land denkt de VVD aan ‘regelluwe proeftuinen’ en adequate financiering via onder andere een investeringsmaatschappij voor start- en scale-ups. Daarover later meer.

Volt wil vooral investeren in sterke regionale clusters voor biotechnologie en life sciences:

We bevorderen ook gedeelde onderzoeksprojecten, klinische studies en opleidingsprogramma’s tussen verschillende plaatsen, zodat Nederland als één samenhangend biotech-ecosysteem functioneert.

D66, Volt en VVD noemen kweekvlees in het bijzonder als een nieuwe, schone en schaalbare optie voor onze voeding.

Het verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA noemt biotechnologie niet, maar de partij diende vorig jaar wel samen met de VVD een motie in de Tweede Kamer in om proeverijen met nieuwe producten uit innovatieve fermentatie onder gecontroleerde en veilige omstandigheden mogelijk te maken. Alle partijen met uitzondering van Forum voor Democratie vonden dat een goed idee.

De Partij voor de Dieren is wel voorzichtig. Genetische manipulatie bij en het klonen van dieren wil de partij niet. Kweekvlees en microbiële fermentatie mogen wel — ‘onder de voorwaarde dat ze niet gepaard gaan met dierenleed.’

Eiwittransitie

Vooral aan de linkerkant van het politieke spectrum zetten partijen nadrukkelijk in op minder dierlijke en maar plantaardige voedselproductie.

De PvdD wil driekwart minder dieren. De sterk afgeslankte veehouderij zou volledig grondgebonden moeten worden:

Het voer voor het vee komt van het eigen bedrijf en ook de mest van het vee wordt weer gebruikt op datzelfde land. We stoppen met de import van veevoer, zoals soja. Export van mest is niet langer toegestaan.

Ook D66, GroenLinks-PvdA en Volt pleiten voor een grondgebonden en natuurinclusieve landbouw. D66 wil in een Kringlooplandbouwwet vastleggen dat en hoe boeren binnen de natuurlijke grenzen produceren. Volt zet ‘vol’ in op eiwitdiversificatie:

We stimuleren de productie en consumptie van plantaardige eiwitten, met bijzondere aandacht voor stikstofbindende gewassen zoals peulvruchten.

De ChristenUnie streeft naar een ‘gebalanceerde’ landbouwsector: extensiever en met meer oog voor de natuur.

Krimp van de veestapel gaat daarbij gepaard met een passend hernieuwd verdienmodel voor de boer.

Volt, GroenLinks-PvdA én JA21 willen in het bijzonder de biologische landbouw stimuleren.

Gentech

Gentechnologie vindt bij rechtse partijen meer steun. CDA en VVD willen bijvoorbeeld het gebruik van CRISPR-Cas en vergelijkbare technieken toestaan bij plantenveredeling. D66 wil ruimte geven aan onderzoek naar, en de veilige toepassing van, nieuwe vormen van embryo- en stamcelonderzoek.

De enige verwijzing naar genetica die ik bij GroenLinks-PvdA kan vinden, is naar gender- en genetische diversiteit.

De PvdD is wel duidelijk over hun standpunt: ‘Nederland wordt gentechvrij.’ De partij wil de teelt en import van genetisch gemanipuleerde gewassen verbieden. Als dieren toch met genetische gemanipuleerde gewassen worden gevoed, moet dat op de etiketten van eieren, vlees en zuivel verschijnen.

Glastuinbouw

Het verkiezingsprogramma van de BBB noemt de glastuinbouw twee keer. Eerst in een opsomming van sectoren om te ‘behouden’, vervolgens als ‘energieleverancier’. De partij wil ‘beter’ gebruik maken van warmtekrachtkoppelingen, restwarmte en CO₂-afvang.

CDA, Volt en VVD hebben de sector meer te bieden. Volgens het CDA is de Nederlandse (glas)tuinbouw ‘uniek’ dankzij een combinatie van kennis, innovatiekracht en vakmanschap. De VVD schrijft ‘trots’ te zijn op de glastuinbouw:

Naast het dagelijks produceren van miljoenen kilo’s groenten, zijn ze met hun warmtebronnen een belangrijke aanjager van de energietransitie.

Beiden partijen onderschrijven de ambitie van de sector om in 2040 klimaatneutraal te zijn. Het CDA wil verder robotisering stimuleren, ook om minder afhankelijk te worden van arbeidsmigratie.

Volgens Volt speelt de glastuinbouw een ‘sleutelrol’ in de voedselzekerheid van Nederland en de wereld. Nederland is internationaal koploper in glastuinbouwkennis en -technologie:

Die positie willen we verder uitbouwen en benutten voor verduurzaming en kennisexport.

De glastuinbouw van de toekomst is volgens de partij een circulair systeem: klimaatneutraal en zuinig met water, grondstoffen en ruimte.

Door innovatie en samenwerking maken we van de glastuinbouw een proeftuin voor de energietransitie en klimaatadaptatie — met inzet op hernieuwbare energie, gesloten kringlopen en een actieve bijdrage aan emissiereductie.

Waar het CDA geen nationale CO₂-heffing in de glastuinbouw wil, pleiten D66 en de PvdD wél voor een sectorale heffing op de uitstoot van broeikasgassen.

Gewasbescherming

Gewasbescherming is een splijtzwam. Het CDA pleit wel voor ‘zorgvuldig gebruik van gewasbeschermingsmiddelen,’ maar vertrouwt verder op de oordelen van het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb). JA21 wil daar extra capaciteit vrijmaken, ‘zodat nieuwe gewasbeschermingsmiddelen sneller kunnen worden toegelaten.’

Bij de ChristenUnie lezen we meer nuance. De partij wil het gebruik van chemische middelen ‘fors’ terugdringen. Iedere sector zou daarom een eigen reductiedoel krijgen. De beoordelingscriteria van het Ctgb moeten ‘in lijn’ worden gebracht met kwaliteitsnormen voor natuur, water en volksgezondheid.

ChristenUnie en Volt pleiten voor opschaling van geïntegreerde bestrijding van ziekten en plagen, en van precisietechnieken. Samen met de VVD willen deze drie partijen snellere toelating van ‘groene’ (biologische en laag-risico) gewasbeschermingsmiddelen en -stoffen, zodat chemie kan worden teruggedrongen.

De ChristenUnie denkt aan een ‘gericht verbod’ op glyfosaat op grasland en bij groenbemesters. D66 wil een verbod op milieubelastende bestrijdingsmiddelen, zoals glyfosaat, in de sierteelt en natuurgebieden. De PvdD zou het liefst de hele reguliere, ‘giftige’ sierteelt opdoeken, ‘waarvan de lelieteelt de grootste gifgebruiker is.’ Ook GroenLinks-PvdA pleit voor een totaalverbod op ‘landbouwgif’.

Financiering

BBB, CDA, ChristenUnie, D66 en GroenLinks-PvdA willen één grote Nationale Investeringsbank waar — afhankelijk van de partij — Invest-NL, Invest International, het Nationaal Groeifonds, de regionale ontwikkelingsmaatschappijen en onderdelen van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland in worden samengevoegd.

‘Daarmee stimuleren we ook private investeerders om in de meest risicovolle vroege fase van veelbelovende techbedrijven te investeren,’ schrijft het CDA.

Ook de VVD wil een investeringsmaatschappij die groeikapitaal aan start- en scale-ups verstrekt:

Zij kunnen dan tegen gunstige voorwaarden geld lenen of garanties krijgen om in Nederland door te groeien.

GroenLinks-PvdA wil daarnaast dat de overheid actief mee gaat investeren in baanbrekende innovaties.

JA21 kiest er juist voor om alle bedrijfskosten voor onderzoek en innovatie direct aftrekbaar te maken van de belasting.

Volt ziet liever een publiek-privaat innovatiefonds op Europees niveau om baanbrekend onderzoek naar alternatieve eiwitten, kweekvlees en voedseltechnologie te financieren. Subsidies zou de partij uitsluitend inzetten voor circulaire, natuurinclusieve technieken die passen binnen de landbouwtransitie.

Bij de PvdD gaat het hele subsidiestelsel op de schop:

De grote bedrijven die decennialang hebben verdiend aan de intensieve landbouw, zoals veevoerleveranciers, slachthuizen en agrarische banken, betalen mee aan de landbouwtransitie.

De PvdD pleit, net als ChristenUnie, D66, GroenLinks-PvdA en Volt, voor een ‘slachttaks’ in de vleessector. De PvdD pleit daarnaast voor een heffing op de uitstoot van broeikasgassen en stikstofverbindingen in de landbouw. Het geld dat daarmee vrijkomt, zou de partij inzetten om boeren te helpen omschakelen naar een meer biologisch, plantaardig voedselsysteem.

Vanuit partijen op links en rechts is veel steun voor dierenwelzijn, blijkt uit de Dierenkieswijzer van de Dierenbescherming en mijn eigen werkgever de Dierencoalitie. D66, GroenLinks-PvdA, Partij voor de Dieren, PVV, SP en Volt zijn het met alle 11 stellingen die we hen hebben voorgelegd eens, en ook hun kiezers steunen bij meerderheid de meeste stellingen, blijkt uit onderzoek van Kieskompas. De VVD is het met drie stellingen oneens.

Onzekerheid zit in het midden van de politiek. De BBB bedankte voor deelname. ChristenUnie en CDA reageerden niet. Een aantal stellingen hebben we aan de hand van hun verkiezingsprogramma’s en stemmingen over amendementen en moties in de Tweede Kamer wel kunnen invullen. Maar of zij ook vinden dat dieren in de veehouderij iedere dag naar buiten moeten kunnen, of dat er een Europees verbod moet komen op de productie van bont, weten we niet. Terwijl in ieder geval het CDA op basis van de huidige peilingen onmisbaar zal zijn om na de verkiezingen van 29 oktober een meerderheidskabinet te vormen.

Unanimiteit over huisdieren

Over de zorg voor huis- of gezelschapsdieren zijn de tien partijen die we in de Dierenkieswijzer hebben opgenomen unaniem: honden, katten, konijnen en andere huisdieren altijd recht hebben op zorg, ook als hun baasjes dat niet kunnen betalen.

Op de laatste werkdag van de Tweede Kamer voor het verkiezingsreces tekenden bijna alle partijen, ook BBB, CDA en ChristenUnie, op initiatief van Sandra Beckerman van de SP een Dierendagakkoord voor betaalbare en eerlijke diergeneeskundige zorg. JA21 deed niet mee, maar stemde in 2024 wel vóór het verlagen van de btw op dierenartskosten van 21 naar 9 procent.

Het Dierendagakkoord geeft een opsomming van moties die afgelopen jaren in de Tweede Kamer, meestal met ruime meerderheden, zijn aangenomen, maar nog niet zijn uitgevoerd.

Zo willen partijen maximumtarieven in de spoedzorg. Net als bij huisartsen zouden dierenartspraktijken verplicht mee moeten draaien in spoedzorg buiten kantooruren. Partijen willen transparantie over tarieven, zodat baasjes niet meer voor (dure) verrassingen komen te staan. De Autoriteit Consument en Markt doet onderzoek naar ketenvorming in de diergeneeskundige zorg. De directeur Mededinging, Remko Bos, gaf in een rondetafelgesprek met Tweede Kamerleden aan dat de ACM wellicht meer bevoegdheden nodig heeft om (regionale) monopolies tegen te gaan. Ook daar is veel steun voor. Tenslotte steunen partijen de oprichting van een federatie van diergeneeskundigen — artsen en paraveterinairen — die standaarden en richtlijnen kan opstellen voor behandelingen.

Ruim de helft van de dierenartskosten in Nederland is te wijten aan erfelijke aandoeningen en schadelijke kenmerken, zoals te korte snuiten bij honden en vouworen bij katten. Hoewel het in principe verboden is om met ongezonde dieren te fokken, bleek eerder dit jaar uit een uitzending van Zembla nog eens dat dit verbod op grote schaal wordt overtreden om rassen in stand te houden. Ook worden zieke dieren uit het buitenland geïmporteerd.

In oktober vorig jaar steunden alle partijen in de Tweede Kamer met uitzondering van Forum voor Democratie een motie van Dion Graus (PVV) en Ines Kostić (PvdD) om fokverboden door te trekken naar houd- en handelsverboden. Het kabinet wil dat ook, hoewel demissionair staatssecretaris Jean Rummenie (BBB) in een commissiedebat eerder deze maand aangaf dat het eigenlijk ‘niet te doen is’ om per kenmerk te bewijzen dat dieren er altijd en permanent onder lijden. Toch is dat nu nodig, omdat tegenstanders fok-, houd- en handelsverboden anders bij de rechter kunnen aanvechten.

Vooralsnog verbiedt Rummenie alleen het houden van naakt- en vouwoorkatten, waarvan 100 procent zeker is dat ze altijd lijden onder hun uiterlijk. Maar eigenlijk hebben we een beter stelsel nodig om gezonde fok te reguleren.

Natuurlijk gedrag in de veehouderij

Bijna alle partijen, en 80 procent van de Nederlanders, vinden dat dieren in de veehouderij hun natuurlijke gedrag moeten kunnen vertonen. Ook de ChristenUnie en JA21 stemden in 2024 vóór een amendement van Tjeerd de Groot (D66) en Thom van Campen (VVD) om uiterlijk in 2040 een dierwaardige veehouderij te realiseren. In het verkiezingsprogramma schrijft de ChristenUnie nadrukkelijk dat er ‘eisen worden gesteld (en gehandhaafd) aan dierenwelzijn met betrekking tot het kunnen vertonen van natuurlijk gedrag.’ JA21 wil de transitie naar een dierwaardige veehouderij zelfs ‘versnellen’ door ’te zorgen voor extra financiële ondersteuning.’

Het CDA stemde in 2024 tegen, en besteedt in het verkiezingsprogramma welgeteld één zin aan dierenwelzijn:

We onderschrijven het ‘Convenant Dierwaardige Veehouderij’…

Dit convenant, tussen de drie grote veehouderijsectoren, Caring Farmers, de levensmiddelenindustrie, supermarkten en Dierenbescherming, heet eigenlijk ‘Stappen naar een dierwaardige veehouderij’. Dat is bewust. Hoewel de Dierenbescherming het convenant een ‘mijlpaal’ noemt, vindt het ook:

Het convenant leidt nog niet tot een volledig dierwaardige veehouderij.

Daar is wetgeving voor nodig. De wetgeving die demissionair minister van Landbouw Femke Wiersma (BBB) heeft voorbereid, voldoet wat dierenwelzijnsorganisaties betreft bij lange na niet aan de uitgangspunten van een dierwaardige veehouderij, zoals die vorig jaar met het amendement-De Groot/Van Campen aan de Wet dieren zijn toegevoegd. Ik heb daar eerder een nieuwsbrief over geschreven.

Andere partijen zijn helder over hun standpunten. Volt licht toe:

Huisvestingssystemen dienen te worden aangepast naar de gedragsbehoeftes van het dier.

GroenLinks-PvdA:

Dat betekent dat varkens moeten kunnen wroeten in de modder, koeien kunnen grazen en eenden toegang hebben tot water.

De Partij voor de Dieren:

Zo horen kippen een stofbad te kunnen nemen […] en horen koeien en geiten buiten in plaats van in stallen.

De partij dient een eigen wetsvoorstel in om vanaf 1 juli 2026 geen nieuwsbouw van stallen meer toe te staan waarin dieren hun natuurlijke gedrag niet kunnen vertonen. Vanaf 1 januari 2030 zouden dieren niet meer mogen worden onderworpen aan medisch onnodige ingrepen, zoals het afbranden van biggenstaarten en het onthoornen van kalveren. (Het routinematig afbranden van biggenstaarten is sinds 1998 verboden, maar daar heeft de varkenshouderij zich weinig van aangetrokken.)

Wat het CDA van dit alles vindt, blijft nog even gissen.

Diertransporten op hete dagen

We weten wél wat het CDA van diertransporten vindt. In mei 2023, oktober 2024 en juni 2025 stemde de partij namelijk, als één van de weinigen, tégen het verlagen van de maximumtemperaturen voor diertransporten.

Desondanks waren er iedere keer meerderheden vóór. Ook JA21 en VVD vinden dat de temperatuurgrens in ieder geval van 35 naar 30 graden Celsius moet. Toch heeft minister Wiersma een verlaging niet doorgevoerd.

D66 en PvdD gaan verder en willen de aanbevelingen van de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) overnemen. Die raadt op basis van de beschikbare wetenschap aan om soortspecifieke temperatuurgrenzen in te voeren. Zo kunnen runderen en varkens al vanaf 25 graden hittestress ervaren. Schapen daarentegen kunnen veilig tot een temperatuur van 32 graden worden vervoerd.

Welzijn van waterdieren

Voor een betere bescherming van het welzijn van vissen, krabben en kreeften zijn ChristenUnie en CDA wel te porren. Beide partijen stemden in 2021 en 2024 vóór een verbod op het levend koken van krabben en kreeften. Ook steunden zij vorig jaar een motie van Ines Kostić (PvdD) die het kabinet verzocht om bij besluiten die vissenwelzijn raken aan te geven hoe de intrinsieke waarde en het welzijn, de gezondheid en integriteit van de dieren zou worden meegewogen.

Een meerderheid, waaronder JA21, PVV en VVD, stemde tegen die motie. De PVV geeft in de Dierenstemwijzer aan wél betere wet- en regelgeving te willen voor waterdieren. De VVD is het om het even:

De bescherming van dieren is reeds verankerd in wet- en regelgeving. De VVD staat er uiteraard voor open om wetten te verbeteren of aan te scherpen indien nodig.

Ook JA21 hebben we als ‘neutraal’ ingevuld. Die partij stemde vóór een verbod op het levend koken van krabben en kreeften, maar tegen de voorgenoemde motie-Kostić.

Zaterdag stelde de 161e Algemene Vergadering van de VVD in Den Bosch het partijprogramma voor de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober vast. 57 amendementen van Liberaal Groen zijn uiteindelijk in het verkiezingsprogramma verwerkt, waarvan zes in compromisvorm. We verloren acht amendementen op het congres.

80 procent van de leden stemde bijvoorbeeld tegen een gezamenlijk voorstel van Liberaal Groen en het thematisch netwerk LNV om energiebesparing en groen gas lonender te maken in de energiebelasting. Bedrijven die energie besparen, komen in de huidige, degressieve energiebelasting in een lagere schijf met een hoger tarief. Het demissionaire kabinet wil groen gas — dat wordt gemaakt door groente-, fruit- en tuinafval of mest te vergisten — stimuleren met een bijmengverplichting voor grote verbruikers. In een webinar van Liberaal Groen en LNV in april leerden we dat dit voor de glastuinbouw, dat door het kabinet ook onder ETS2 wordt gevoegd, een dubbele lastenverzwaring betekent. Daarom koppelen wij de energiebelasting liever aan fossiele uitstoot.

In de meest vergaande vorm zou dit de opslag duurzame energie- en klimaattransitie, die in de energiebelasting zit, en ook de CO₂-heffing, die ernaast bestaat, overbodig maken, en dus een versimpeling van het belastingstelsel opleveren. Om dat budgetneutraal te doen, moet wel de belasting voor grote fossiele verbruikers omhoog. Dat wilde de programmacommissie niet.

62 procent van de leden stemde verder tegen een amendement van Liberaal Groen om vast te houden aan een grondgebonden melkveehouderij in 2032. Dat jaartal heeft Nederland in het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn met de Europese Commissie afgesproken. Volgens de programmacommissie is 2032 misschien niet langer haalbaar, omdat er tijd ‘verloren’ is gegaan. Wij denken niet dat de Europese Commissie dat veel interesseert. Wij vrezen dat melkveehouders die recent grond hebben bijgekocht, of juist meer agrarisch natuurbeheer zijn gaan doen om te kunnen extensiveren, zullen worden benadeeld ten gunste van de achterblijvers als het volgende kabinet 2032 loslaat.

Onnodige aanpassing van de Klimaatwet

Slechts 26 procent van de leden deelde onze opvatting dat de Klimaatwet uit 2019 geen beknelling vormt voor het bedrijfsleven, maar juist de voorwaarden biedt voor duurzame economische groei. Het VVD-verkiezingsprogramma stelt voor om ‘betaalbaarheid’ en ‘energie-onafhankelijkheid’ aan de Klimaatwet toe te voegen. Dat slaat volgens ons de plank mis.

De Klimaatwet bestaat uit drie delen:

1. Reductiedoelstellingen voor broeikasgassen in 2030 en 2050. Daar houdt de VVD aan vast. Sterker: een ander — wel overgenomen — amendement van Liberaal Groen voegt 90 procent emissiereductie in 2040 ten opzichte van 1990 aan het verkiezingsprogramma toe.

2. De minister maakt iedere tien jaar een ‘Klimaatplan’ om de reductiedoelen te halen.

3. Het Planbureau voor de Leefomgeving voert ieder jaar een klimaat- en energieverkenning uit om de voortgang te monitoren.

In het Klimaatplan heeft de minister alle ruimte om betaalbaarheid en energie-onafhankelijkheid een plek te geven. Dat is precies wat onze eigen minister, Sophie Hermans, in haar Klimaatplan 2025-2035 heeft gedaan. Deze pijlers aan de Klimaatwet toevoegen is in het beste geval overbodig.

Niet alle amendementen waren kansrijk

Liberaal Groen had 74 amendementen op het conceptprogramma ingediend. Of eigenlijk 73, want één amendement kwam door een technische fout van onze kant te vervallen.

Iets minder dan de helft van deze amendementen waren in reactie op paragrafen in het conceptprogramma waar leden van Liberaal Groen zich niet in konden vinden. Zoals het voorstel om de Klimaatwet te herschrijven, maar ook over het verlagen van de brandstofaccijns, het uitbreiden van Schiphol en het afzwakken van het ‘water en bodem sturend’-principe in de ruimtelijke ordening naar ‘rekening houden met’ water en klimaatverandering bij de aanleg van nieuwe infrastructuur en de bouw van woningen.

Tijdens de digitale, inhoudelijke voorbesprekingen van alle 737 amendementen die door lokale, regionale en thematische netwerken waren ingediend, werd al duidelijk dat vooral deze amendementen niet kansrijk waren. Over zes amendementen wisten we met de programmacommissie een compromis te bereiken. We trokken acht amendementen in. Nog acht amendementen zetten we wel door naar het congres, waar ze dus geen meerderheid kregen.

Voor onze eigen ideeën was meer steun

De andere helft van de amendementen van Liberaal Groen kwam voort uit onze eigen inbreng op het verkiezingsprogramma. Daarvan zijn de meeste wel overgenomen.

Zo is ons Team Energie benieuwd naar goedkopere en efficiëntere elektrolyse en alternatieve waterstofdragers, zoals ammoniak en methanol. En zien we kansen voor een valmeer om als batterij te dienen voor overtollige stroom die op dagen dat het hard waait op zee wordt opgewekt. Het definitieve verkiezingsprogramma stelt voor om deze innovaties te bestuderen.

Ons Team Nieuwe Economie deed een reeks voorstellen om het streefdoel van een 100 procent circulaire economie in 2050 dichterbij te brengen. Zoals afval voorkomen met duurzame productspecificaties, biobased bouwen en circulair slopen, het weren van wegwerpartikelen, en de btw op tweedehands consumentenproducten en reparaties verlagen of afschaffen. Dat laatste heeft natuurlijk budgettaire gevolgen en vond de programmacommissie te ver gaan, maar de VVD is nu wel bereid om het te ‘onderzoeken’.

Team Voedsel was blij met de tekst in het conceptprogramma over versnelde toelating van groene gewasbeschermingsmiddelen in de EU, maar voegde hier graag aan toe: biologische en laag-risico gewasbeschermingsstoffen. Een nogal dreigende tekst over voedselzekerheid is dankzij een amendement van Liberaal Groen vervangen met een positieve tekst over de land- en tuinbouw van de toekomst. We gaan fabrikanten en supermarkten houden aan gemaakte afspraken over het gezonder maken van voedsel en het meer promoten van gezonde producten. Overheidsinstanties mogen in hun inkoop voorkeur geven aan de meest dier- en milieuvriendelijke keuzes, zoals gecertificeerd door een erkend keurmerk. En gemeenten krijgen de bevoegdheid om gezondheid mee te wegen in hun vergunningverlening. Om voedselverspilling tegen te gaan, wenden we vooruitstrevende biotechnologieën aan. Ons voorstel om voedselverspilling te beprijzen, haalde het niet.

Op aandringen van ons Team Water wordt het vernatten van veenweidegebieden toegevoegd aan het programma. Hiermee wordt veenoxidatie, en de uitstoot van broeikasgassen, voorkomen. En ook een amendement van de Ir. Lelykring, dat via Liberaal Groen was ingediend, over het Hoogwaterbeschermingsprogramma wordt in het programma overgenomen.

De volledige lijst van amendementen, met uitslagen van de stemmingen op zaterdag, is te vinden op de website van Liberaal Groen.

Deze nieuwsbrief verwees eerder naar het 8e Actieprogramma Nitraatrichtlijn in het kader van een grondgebonden melkveehouderij. Dat moest natuurlijk het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn zijn. Sorry!

72 procent van de VVD-leden steunde zaterdag een verbod op het onverdoofd koken en slachten van dieren. Nadrukkelijk ook een verbod op rituele slacht, waar de partij eerder een uitzondering voor maakte.

De Tweede Kamerfractie steunde vorig jaar al een verbod op het levend en bij bewustzijn koken van krabben en kreeften. Ondanks bijna Kamerbrede steun — alleen Forum voor Democratie was tegen — is er nog geen verbod. De staatssecretaris, Jean Rummenie (BBB), wil wachten totdat er een ‘werkbaar’ alternatief is voor de horeca, zoals een elektrische stunner.

Voor de meeste andere dieren is bedwelming voor de slacht al verplicht. Behalve als dieren volgens religieuze riten worden geslacht.

Niet liberaal

Die uitzondering voor islamitische en joodse slacht is niet liberaal, meende Tim Reysoo, die hier samen met andere Liberale Dierenvrienden een amendement op het verkiezingsprogramma over had ingediend. Religieuze overtuiging is voor VVD’ers immers ook geen reden om antisemitisme, homohaat of vrouwenbesnijdenis toe te laten. Waarom dan wel dierenleed?

Alleen al tijdens het Offerfeest worden in Nederland jaarlijks zo’n 8.000 geiten, runderen en schapen halal en onverdoofd geslacht. Er is in Nederland geen koosjer slacht meer; de laatste koosjer slager stopte vorig jaar.

Dankzij het amendement van Reysoo komt er een Kamermeerderheid in zicht om het onverdoofd slachten helemaal te verbieden. In de Dierenkieswijzer van 2023 gaven verder alleen BBB, ChristenUnie en JA21 aan de huidige uitzondering voor rituele slacht in stand te willen houden. D66, Partij voor de Dieren, PVV, SP en Volt — nu samen 56 zetels — waren juist voor een totaalverbod. GroenLinks-PvdA namen een genuanceerd standpunt in:

GroenLinks-PvdA denken dat […] een redelijk compromis is bereikt tussen dierenwelzijn en religieuze vrijheid. Als blijkt dat het niet goed werkt, zullen we de regels moeten aanscherpen.

Plofkippen en eendagskuikens

Pieter Stroop van Renen, die van het verkiezingscongres twee jaar geleden 67 procent steun kreeg om zieke en verwaarloosde dieren onmiddellijk in beslag te nemen bij fokkers en veehouders, wist deze keer wederom een weliswaar kleinere meerderheid van 53 procent achter zich te krijgen om in het programma te schrijven:

Het fokken van plofkippen, het couperen van varkensstaarten en het doden van eendagskuikens is niet meer van deze tijd.

In Nederlandse supermarkten ligt geen vlees meer van ‘plofkippen’: vleeskuikens die zo snel groeien dat ze binnen vijf tot zes weken bezwijken onder hun eigen gewicht. Fastfoodketens en restaurants kopen nog wél plofkippen in. En het vlees wordt geëxporteerd. In 2023 ging het om opgeteld 55 procent van de vleeskuikens in ons land, volgens cijfers van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland die Wakker Dier — één van de zestien organisaties in de Dierencoalitie, waar ik voor werk — in 2024 opvroeg.

Het ‘couperen’, oftewel afbranden of afknippen, van biggenstaarten is in 1998 verboden, maar wordt nog steeds op grote schaal gedoogd. Slechts 1 procent van de varkens in Nederland heeft een staart. Minister van Landbouw Femke Wiersma (BBB) wil pas in 2030 overgaan tot handhaving. En alléén als dan uit een ‘evaluatie’ blijkt dat het niet al te grote economische gevolgen heeft voor de varkenssector. Lik-op-stukbeleid is het niet. Twee jaar geleden sprak het VVD-congres zich ook al uit voor handhaving.

Duitsland en Frankrijk hebben het doden van eendagshaantjes in 2022 en 2023 verboden. Dat zijn de mannelijke kuikens van leghennen, die in de eiersector geen waarde hebben. Daarom worden ze binnen 72 uur vergast. Met moderne technieken kan het geslacht van een kuiken al in het ei worden bepaald, en kan de geboorte van eendagskuikens worden voorkomen. Eieren zouden 1,15 eurocent duurder worden, oftewel 13,8 eurocent per dozijn.

In Nederland is afgesproken om in 2026 te stoppen met het doden van eendagskuikens van leghennen die eieren produceren voor de Duitse en Nederlandse markt. Dat scheelt 6 tot 7 miljoen dode kuikens per jaar. Maar er worden nog twee keer zoveel – circa 15 miljoen – kuikens gedood van leghennen die voor andere markten produceren. Bijvoorbeeld eieren voor verwerking in gebak, mayonaise en pasta.

Import van bont

Ook helaas nog steeds niet achterhaald is bont. Veel mensen denken dat alle ‘bont’ in de winkel inmiddels nep is. Ook VVD’ers, bleek tijdens de digitale voorbehandeling van een amendement van Michael van Os de Man. Nederland heeft de pelsdierhouderij in 2021 verboden. Maar we importeren nog steeds bont, vooral uit China. Zelfs ‘nepbont’ komt vaak uit dat land, waar ze het niet zo nauw nemen met de regels.

In 2020 steunde een meerderheid van partijen in de Tweede Kamer — maar niet de VVD — een motie van Esther Ouwehand (PvdD), Tjeerd de Groot (D66) en Jesse Klaver (GroenLinks) om in de EU aan te dringen op een importverbod. Het toenmalige kabinet achtte de motie onuitvoerbaar, ‘omdat er geen gedeelde publieke moraal in de EU is ten aanzien van bont en bontproducten van pelsdieren.’

Sindsdien hebben meer dan anderhalf miljoen Europeanen het burgerinitiatief ‘Fur Free Europe’ ondertekend. Naar aanleiding daarvan vroeg de Europese Commissie de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid om een wetenschappelijke opinie over het dierenwelzijn van pelsdieren. Die opinie kwam in juli uit en was glashelder: het houden van chinchilla’s (wolmuizen), nertsen, vossen en wasbeerhonden voor hun vacht heeft ernstige gevolgen voor het dierenwelzijn, waarvan de meeste ‘niet kunnen worden voorkomen en ook niet aanzienlijk kunnen worden verminderd’ in de huidige bontfokkerij.

Uiterlijk in maart komt de Europese Commissie met een voorstel om vervolg te geven aan dit wetenschappelijk advies. Nederland is alvast voorstander van een Europees importverbod.

Buiten de EU heeft Zwitserland de bontimport dit jaar verboden. De Labourpartij in het Verenigd Koninkrijk werkt aan een wetsvoorstel om hetzelfde te doen.

Niet alleen vanuit Liberale Dierenvrienden, maar ook vanuit het landbouwnetwerk van de VVD was steun om de Zwitsers en de Britten te volgen — vanuit de gedachte dat we niet zouden moeten importeren wat we hier niet mogen produceren.

Zo’n algemene zin komt echter óók in het programma. Daarom vond de programmacommissie het overbodig om bont specifiek te noemen. 61 procent van de leden ging zaterdag in die redenatie mee.

Diertransporten

Voorafgaand aan het congres had de programmacommissie reeds een tweede amendement van Pieter Stroop van Renen overgenomen, om de maximumtemperaturen van diertransporten te verlagen. Dat stond twee jaar geleden ook in het verkiezingsprogramma, maar toen nog onder het voorbehoud van ‘overleg met de sector.’

In 2022 stemde de VVD in de Tweede Kamer tegen een motie om de maximumtemperaturen van diertransporten te verlagen, maar er was wel een meerderheid. Toenmalig minister van Landbouw Piet Adema (ChristenUnie) beloofde dat hij diertransporten vanaf 30 graden Celsius ‘voor de zomer van 2024’ zou verbieden. In juli 2024 werd Wiersma echter minister, en zij zag ‘de toegevoegde waarde van het verlagen van de maximumtemperatuur’ niet aangezien elders in Europa wel met hogere temperaturen wordt gereden.

De meeste partijen in de Tweede Kamer, inmiddels ook de VVD, vonden dat geen overtuigend argument. Alleen BBB, CDA, Forum voor Democratie en SGP zijn nog tegen het verlagen van de maximumtemperatuur van 35 naar 30 graden. Maar Wiersma heeft de verlaging nog niet doorgevoerd, dus moet het nog een keer — en hopelijk de laatste keer — in het verkiezingsprogramma.

Liberaal Groen dient 74 amendementen in op het VVD-programma voor de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober. Daar zitten kleine, redactionele aanpassingen tussen. Maar ook grotere inhoudelijke tekstwijzigingen, met name in de paragrafen over klimaat, voedsel en water.

Hoe de amendementen procedureel tot stand zijn gekomen, kun je teruglezen op de website van Liberaal Groen. In deze nieuwsbrief vertel ik graag meer over de inhoud.

Zakelijk in de transitie

In het concept-verkiezingsprogramma, dat door een commissie onder leiding van oud-minister van Economische Zaken Micky Adriaansens is geschreven, lazen wij al speerpunten terug uit de inbreng die Liberaal Groen vooraf op het programma had geleverd: beleid voor een circulaire economie, optimisme over nieuwe technieken om voedsel te produceren — zoals met precisiefermentatie, kweekvlees, gentech en onder glas — en een zakelijke benadering van de energietransitie door vergroening van het aanbod van elektriciteit en warmte af te stemmen op de toenemende vraag.

Onze prioriteit is de (net)infrastructuur en vergunningverlening op orde krijgen. Dat vereist geen nieuwe doelen, maar doortastend beleid. Anders zetten we mooie plannen op papier waar bedrijven wel hun investeringen op afstemmen, maar waarvan wij weten dat ze waarschijnlijk niet (op tijd) te realiseren zijn.

We kijken ook door naar 2050. Betaalbaarheid en energieonafhankelijkheid zijn voor alle VVD’ers randvoorwaardelijk, maar voor Liberaal Groen niet ‘net zo’ belangrijk als het klimaat. Ambitie mag niet omslaan in wensdenken, maar pragmatisme doet voor ons niet af aan de urgentie. Het terugdringen van broeikasgasemissies is nog steeds dé aanleiding om onze energievoorziening, en op den duur zoveel mogelijk van onze economie, fossielvrij te maken. Vandaar dat we bijvoorbeeld de reductiedoelen voor 2030, 2040 en 2050 nadrukkelijk in het programma willen noemen.

Nationale koppen

Een gelijk speelveld op de Europese markt is net zo goed van belang, maar voor ons geen absolute voorwaarde. Nederlandse biotechnologieën en innovaties in land- en tuinbouw, zoals in zaadveredeling, maar ook in groene gewasbescherming en kweekvlees, vertrekken naar Amerika en Azië als wij wachten totdat de meest conservatieve lidstaten van de EU tot hetzelfde inzicht zijn gekomen als wij: dat vasthouden aan de innovaties van een halve eeuw geleden de enige verkeerde keuze is, en we voor de toekomst niet al te veel uit moeten sluiten.

De ‘voedselzekerheid’ in Europa, laat staan in Nederland, staat nog lang niet onder druk: we produceren twee tot drie keer meer eten dan we op kunnen en gooien ook nog eens een kwart weg. Tegelijkertijd krijgen akkerbouwers en tuinders wel degelijk vaker te maken met extreem weer en wordt zoet water schaars. Het voelt in Nederland wellicht alsof we al drastische keuzes maken in de landbouw; wie de klimaatprojecties voor de rest van deze eeuw serieus neemt, weet dat we wereldwijd een nog veel grotere opgave krijgen.

Dat kan Nederland niet in z’n voorkomen. Wij kunnen wél bijdragen aan de oplossingen. Want we hebben hier veel kennis op dit vlak. Zo voeren we in Liberaal Groen al langer de discussie over ‘land sharing versus land sparing.’ Onze voorlopige conclusie is: we moeten het allebei doen. Natuurinclusief of klimaatneutraal onder glas; biologisch of hoogtechnologisch — voor al deze innovaties, in bedrijfsvoering en techniek, horen en lezen wij steekhoudende argumenten. Dus laten we niet vanuit Brussel of Den Haag één toekomst voor onze voedselvoorziening kiezen, maar vooral de kaders vaststellen waarbinnen ondernemers kunnen innoveren.

Dat kan soms betekenen dat we wel degelijk een 'nationale kop' op Europees beleid willen zetten, bijvoorbeeld om extra inspanningen of investeringen in eigen land te rechtvaardigen. Voor wat hoort wat. Als wij in Nederland bepaalde vormen van bedrijvigheid een steuntje in de rug willen geven — bijvoorbeeld de dierwaardige veehouderij of regeneratieve landbouw — mogen we daar ook verwachtingen of verplichtingen tegenoverzetten. Sterker, dat zal de rest van Europa dan van ons verlangen, juist om een zo gelijk mogelijk speelveld te behouden.

En soms is in ons dichtbevolkte land, met de hoogste veedichtheid van Europa en 4 miljoen mensen die onder de zeespiegel leven, ook meer inzet nodig om mensen, natuur en water te beschermen. Andere landen kunnen bijvoorbeeld ruimere normen hanteren voor emissies naar lucht en water, omdat ze gewoonweg meer ruimte hebben.

Waar is het water?

Over water gesproken. In het conceptprogramma staan sympathieke teksten over ‘rekening houden’ met de beschikbaarheid van water en de gevolgen van klimaatverandering, bijvoorbeeld bij de bouw van woningen en infrastructuur, maar dat is een afzwakking van het ‘bodem en water sturend’ principe dat Mark Harbers (VVD) als minister van Infrastructuur en Waterstaat in 2022 terecht tot Rijksbeleid verhief.

Het programma stelt ‘vergroening van onze leefomgeving’ in het vooruitzicht, maar vult dat niet concreet in. Behalve dat we niet ‘één groot nationaal park’ van Nederland willen maken, maar wie wil dat wel?

Liberaal Groen stelt voor: leg nieuwe bossen aan, geef ruimte aan rivieren, vernat veenweidegebieden en wendt brede bufferzones rondom Natura 2000 aan om tussenvormen tussen landbouw en natuur, zoals regeneratieve landbouw en de teelt van biobased bouwmaterialen, te onderzoeken en te ontwikkelen.

Team Voedsel van Liberaal Groen houdt zich niet alleen bezig met de productie, maar ook met de verwerking, verkoop en consumptie van voedsel. Deze derde en laatste nieuwsbrief over onze inbreng op het VVD-verkiezingsprogramma gaat over de verduurzaming van die schakels in de keten.

Nederland produceert ruim voldoende vlees en zuivel: drie tot vier keer meer dan we zelf consumeren. Bonen, groenten en fruit eten we meestal te weinig. Liberaal Groen is niet het VVD-netwerk van gezond eten, maar we zijn wel vóór het maken van samenhangend beleid. En hier zien we koppelkansen.

In mijn vorige nieuwsbrief schetste ik een veehouderijbeleid dat klimaat, natuur en dierenwelzijn ten goede komt. Een andere rode draad die door onze inbreng loopt, is de verwevenheid van voedselproductie en -consumptie. Schijnbaar evident, maar toch worden die twee in politiek en beleid gescheiden. Ook door de VVD. Dat maakt de verduurzaming van onze voedselketen niet eenvoudiger, noch het beheersbaar maken van maatschappelijke gezondheidskosten die het gevolg zijn van (te) veel ongezond eten.

Meeste emissies uit veehouderij

Zo’n 7 procent van de Nederlandse uitstoot van broeikasgassen is afkomstig uit de landbouw en nog eens 1 procent uit landgebruik (meestal bodemerosie, waarbij gassen die voorheen in de grond zaten vrijkomen). Daarvan komt weer een derde uit de glastuinbouw, die op aardgas stookt om kassen te verwarmen. Die sector heeft echter plannen om naar netto-nul emissies te gaan in 2040. Technologische innovaties om vlees- en zuivelalternatieven te produceren zijn nauwelijks vervuilend: voor kweekvlees en bijvoorbeeld yoghurt uit (precisie)fermentatie is vooral elektriciteit en water nodig. De grootste emissiebron in de landbouw — ook van verzurende gassen, zoals ammoniak — is de veehouderij.

Zo’n 70 procent van het landbouwareaal staat in dienst van de veeteelt. Hier grazen dieren of wordt veevoer geteeld. Zoals ik in de eerste van deze drie nieuwsbrieven schreef, ziet Liberaal Groen liever meer kassen en bos. Of, zoals ik in de daaropvolgende nieuwsbrief schreef, meer landschaps-, natuur- en waterbeheer door agrariërs die door de samenleving worden betaald. Zogenoemde ecosysteemdiensten zijn namelijk van waarde voor ons allemaal, maar niet of nauwelijks te commercialiseren.

Ons perspectief is een dierwaardige en meer grondgebonden veehouderij die minder belastend is voor de leefomgeving, en idealiter kringlopen sluit. Bijvoorbeeld door etensresten uit restaurants en de voedselverwerkende industrie als veevoer te gebruiken en niet méér mest te produceren dan akkerbouwers en tuinders nodig hebben.

Ook groene VVD’ers drijven graag handel, maar we vragen ons wel af of we met de export van niet alleen vlees en zuivel, maar ook nog eens 2,6 miljoen ton dierlijke mest per jaar de beperkte arbeidskrachten en (milieugebruiks)ruimte in Nederland optimaal benutten? Is het niet efficiënter om een deel van onze veestapel naar bijvoorbeeld Duitsland en Frankrijk en Oost-Europa te verhuizen, waar ze veel meer ruimte hebben? Dan verliezen wij inkomsten in vlees-, zuivel- en mestverwerking, maar komt er ook geld, persoon en ruimte vrij voor minder milieubelastende vormen van (meer plantaardige) voedselproductie in akkerbouw, tuinbouw en labs.

Overgewicht neemt toe

De Nederlandse vlees- en zuivelproductie zou dalen, maar dat is voor de volksgezondheid niet erg.

De consumptie van fruit, groenten en peulvruchten (bonen) is in vijftien jaar tijd met 20 procent gestegen terwijl de consumptie van rood en bewerkt vlees met zo’n 20 procent is gedaald. Maar nog steeds eten twee op de drie volwassen minder dan de dagelijkse aanbevolen hoeveelheid groente (200 gram) en vier op de vijf volwassenen minder dan de dagelijkse aanbevolen hoeveel fruit (ook 200 gram, ongeveer twee stuks). De meeste Nederlanders krijgen wél meer vet en zout binnen dan gezond is, maar te weinig vezels.

Een directe koppeling tussen bijvoorbeeld overconsumptie van (rood en bewerkt) vlees en zuivel, en de gezondheidskosten die daarmee gepaard gaan — zowel vermijdbare zorgkosten als misgelopen bedrijfsopbrengsten door verlaagde arbeidsproductiviteit — is lastig te maken. Meestal is iemands hele voedingspatroon ongezond, en eet hij of zij ook weinig groenten en drinkt veel alcohol of frisdrank.

Maar we weten wel dat wie meer plantaardig eet minder risico loopt op hart- en vaatziekten, diabetes type 2 en vormen van kanker. Aan de Universiteit van Maastricht zijn de maatschappelijke kosten van overgewicht geraamd op 79 miljard euro per jaar. Het RIVM ziet het aandeel Nederlanders met overgewicht oplopen van 50 naar 64 procent in 2050.

Vincent Karremans (VVD), toen nog staatssecretaris van Jeugd, Preventie en Sport, zei nadat het RIVM die voorspelling deed te willen ‘doorpakken’.

De gezonde keuze moet gewoon de makkelijke keuze worden, vooral voor onze kinderen en jongeren, overal waar ze zijn: op school, de sportclub, buiten, noem maar op. Maar dat is nu nog lang niet het geval. Een gezondere voedselomgeving speelt daar een grote rol in, net als een omgeving die mensen aanzet om te bewegen.

Een half jaar later — wat in Den Haag best snel is — kwam Karremans met een nieuwe preventiestrategie. Helaas was dat één week nadat Geert Wilders had besloten om zijn PVV uit de coalitie terug te trekken, waardoor het beleid waarschijnlijk een jaar vertraging oploopt. Maar wij kunnen er in Liberaal Groen in de tussentijd uit putten.

Veel aanbod is ongezond

We maken gemiddeld zo’n 200 eet- en drinkkeuzes per dag, van hoeveel klontjes suiker we in de koffie roeren tot ieder product dat we in de supermarkt kopen. Daar denken we natuurlijk niet 200 keer per dag bewust over na.

Onderzoek van het RIVM bevestigt: hoe en wat we eten en drinken is vooral gewoontegedrag.

Daarbij is moeite hebben met het veranderen van gedrag niet altijd het resultaat van onwil of gebrek aan kennis: het wordt sterk gestuurd door prikkels vanuit de omgeving, zoals tijd, locatie en beschikbaarheid. Onze voedselconsumptie en onze voedselroutines worden voor een belangrijk deel gestuurd door onze voedselomgeving.

Leefstijl en de beschikbaarheid, bereikbaarheid, betaalbaarheid, promotie, kwaliteit en duurzaamheid van voedingswaren in onze woon- en werkomgeving (oftewel, onze ‘voedselomgeving’) beïnvloeden weer voor bijna 70 procent onze gezondheid.

Een sprekend voorbeeld: 80 procent van het voedselaanbod in de gemiddelde supermarkt is ongezond (niet in de Schijf van Vijf). Om gezond te eten en drinken, moet je als klant vele verleidingen weerstaan. Zelfs wanneer je netjes groenten en havermelk in je mandje hebt gestopt, en alle zoetigheden en frisdranken voorbij bent gelopen, krijg je bij de kassa nog een chocoladereep voorgeschoteld. Of twee — voor de prijs van één.

Bakkers en groenteboeren stoppen

In de horeca was het aanbod vier jaar geleden maar liefst 91 procent ongezond. (Ik kan geen recentere cijfers vinden.) In tien jaar tijd zijn 15 procent van de bakkers, groenteboeren en viswinkels gestopt. Het aantal dönerzaken, donutshops en pizza-afhaalrestaurants is in dezelfde periode met 30 procent gestegen. Binnen een straal van vijf minuten loopafstand rondom scholen zijn er zelfs 40 procent meer fastfoodlocaties bij gekomen.

Dat is niet iets dat gemeenten mogen meewegen in het verlenen van vergunningen. Als er nóg een snackbar of nóg een snoepwinkel of nóg een Argentijns steakhouse (hier in Amsterdam puilt het ervan uit) bij wil, kan de gemeente geen vergunning weigeren omdat het voedselaanbod in de wijk al zo ongezond is.

Een aantal steden, waaronder Amsterdam, Ede, Rotterdam en Utrecht, wil die bevoegdheid wel. Dat lijkt Liberaal Groen een goed idee. Ook willen we meer gezond eten op school. Vandaar ons tekstvoorstel voor het verkiezingsprogramma:

We geven gemeenten bevoegdheid over hun voedselomgeving. Bijvoorbeeld om fast- en snackfood in de buurt van scholen te weren, maar ook om verswinkels te behouden. Op school komt meer aandacht voor gezonde voeding, zoals met (zelfgekookte) maaltijden.

Minder suiker, vet en zout? Niet zo snel

De Rijksoverheid heeft afspraken gemaakt met de levensmiddelenindustrie en supermarkten over het verlagen van toevoegingen zoals suiker, vet en zout aan bewerkte producten en het vergroten van het aanbod gezond eten en drinken.

De afspraken over suiker, vet en zout — de Nationale Aanpak Productverbetering — stammen uit 2022. In 2026 komt het RIVM met een update over de voortgang. Ik heb (altijd) goede hoop, maar het valt me op dat ik laatste tijd op congressen, events en in de media fabrikanten wel erg vaak heb horen uitleggen dat en waarom het allemaal zo moeilijk is: klanten hebben tijd nodig om aan nieuwe smaken te wennen, vervangende ingrediënten zijn soms duurder, als bedrijven elders in Europa niets doen ontstaat er een ‘ongelijk speelveld’.

Volgend jaar weten we waar we aan toe zijn. We weten intussen wél dat minder suiker, vet en zout in voedingswaren gezondheidswinst oplevert. Wat ook weer winst oplevert voor de Rijksfinanciën.

Alleen al een normering van 5 gram toegevoegde suikers per 100 gram (fris)drank zou volgens het RIVM jaarlijks 9 procent minder diabetespatiënten, 7 procent minder hartpatiënten en 7 procent minder beroertes opleveren. Ook zou overgewicht onder kinderen 7 procent lager uitvallen. Dat is meer gezondheidswinst dan een hogere belasting op vlees!

Zo’n normering kost de belastingbetaler geen cent, maar zou wel rond de 65 miljoen euro zorgkosten per jaar besparen. Dat is op een zorgbegroting van 100 miljard euro klein bier, maar je koopt er toch een halve F-35 mee.

Meer keuze in supermarkten

De afspraak met supermarkten, om een jaarlijkse consumptiegroei in producten uit de Schijf van Vijf te realiseren, werd in 2018 gemaakt in het Nationaal Preventieakkoord. ‘Dat gebeurt dus niet,’ moest Karremans in november vaststellen. Hij waarschuwde supermarkten:

Bij geen vooruitgang gaan we stappen ondernemen. Ik wil het samen met de supermarkten doen, maar wel met de duidelijke waarschuwing: als er niets gebeurt, zullen we moeten ingrijpen.

‘Ingrijpen’ betekent als het aan Liberaal Groen ligt:

Als die afspraken niet worden waargemaakt, zetten we ze om in wetgeving.

De grootste supermarkten in Nederland hebben zich tevens verbonden aan de doelstelling van Wakker Dier — één van de 16 organisaties in de Dierencoalitie, waar ik voor werk — om in 2030 nog maar 40 procent dierlijke en 60 procent plantaardige eiwitten te verkopen. Dat is in lijn met het advies van de Gezondheidsraad.

Volgens de Eiweet-monitor verkochten supermarkten vorig jaar 58,4 procent dierlijke en 41,6 procent plantaardige eiwitten. Een jaar eerder was de verhouding 59,8 procent dierlijk/40,2 procent plantaardig. Ook daar zien we dus wel vooruitgang, maar ligt het tempo laag.

Wie (vooral) plantaardig wil eten, moet soms best zoeken. Zo zijn slechts 4 procent van de kant-en-klaarmaaltijden in supermarkten veganistisch (dus zonder eieren, vlees en zuivel). Ik vind het niet heel erg om een paar keer per maand vlees te eten, maar ik wil liever niet dat het me wordt opgedrongen. Ik wil vooral keuze.

Wat dat betreft ben ik geen vreemde eend in de bijt: 73 procent van de toenmalige VVD-kiezers vond in 2023 dat horeca en supermarkten meer plantaardige gerechten en producten zouden moeten aanbieden.

Duurzaam? Of toch goedkoop?

Of je nu geeft om dieren, het milieu of je eigen gezondheid; bewust altijd de beste keuzes maken is knap lastig. Het RIVM nog een keer:

Veel burgers willen rekening houden met duurzaamheid, gezondheid en dierenwelzijn, maar zodra deze waarde-gedreven burgers als consumenten inkopen doen, blijken gewoonten, gemak en betaalbaarheid doorslaggevend.

Plantaardige alternatieven zijn niet zelden duurder. Terwijl de kostprijs van groente toch echt lager is dan van vlees. Vegetariërs en veganisten kopen het toch wel.

Biologische en andere voedingswaren met een keurmerk zijn ook duurder, en die hebben een hogere kostprijs. Gangbare voedingswaren genieten ook nog eens schaalvoordelen; coöperaties, fabrikanten en groothandels kunnen de kosten van bijvoorbeeld arbeid en machines over veel meer producten spreiden.

Om voedsel dat aan de hoogste kwaliteitseisen voldoet ook zo’n schaalvoordeel te geven, zet Liberaal Groen de marktmarkt van de overheid in:

We verhogen de normen voor producenten en vergroten hun markt. De overheid stimuleert de afzet van gezond en duurzaam voedsel en geeft in de eigen inkoop voorkeur aan de meest dier- en milieuvriendelijke keuzes, zoals gecertificeerd door een topkeurmerk.

Gelijk speelveld

We hebben niet alleen voorstellen die geld kosten. We halen ook geld op:

We trekken de belasting van koemelk en plantaardige melkdranken gelijk.

In 2023 vond 72 procent van de toenmalige VVD-kiezers dat de belasting op plantaardige alternatieven van dierlijke producten nooit hoger zou mogen zijn. Ook pleiten we als partij voor een simpeler belastingstelsel. Met minder schijven, minder tarieven en minder vrijstellingen. Maak het voor de gewone burger en kleine bedrijven weer begrijpbaar!

Eén zo’n vrijstelling werkt ook nog eens de eiwittransitie tegen: koemelk — waaronder chocolademelk — is samen met sojamelk uitgezonderd van de verbruiksbelasting op dranken. Die was 8 cent per liter, maar is door het vorige kabinet verhoogd naar 26 cent per liter. Vooral om frisdrank te ontmoedigen, maar ook de verkoop van amandel-, haver- en rijstdranken nam vervolgens met 7 procent af. Terwijl die met minder uitstoot van broeikasgassen en minder water worden gemaakt.

Liberaal Groen heeft eerder gepleit voor een gelijk speelveld, en dat doen we nu weer. Nederlanders drinken per hoofd van de bevolking meer koemelk dan bijna ieder ander volk: ruim 40 liter per jaar. Dat is zo’n 750 miljoen liter consumptiemelk in totaal. Hef daar ook 26 cent per liter verbruiksbelasting over en je haalt 195 miljoen euro op; nog twee straaljagers erbij.

Etensresten recyclen

Niemand is vóór voedselverspilling. Toch is voedselverspilling tegengaan niet eenvoudig.

Klanten winkelen ‘s avonds liever niet in een half-lege supermarkt. Restaurants mogen hun etensafval niet aan veehouders in de buurt geven of verkopen. Daar zijn in het verleden ziektes van gekomen. Consumenten zijn daarentegen soms té voorzichtig. Fruit met een bruin vlekje gaat in de prullenbak terwijl het nog best kan worden gegeten. In de hele voedselketen, van boeren tot en met huishoudens, wordt opgeteld een kwart van het voedsel weggegooid.

Liberaal Groen ziet kansen in het recyclen van etensresten. Dat gebeurt al op grote schaal voor veevoer. Vooral reststromen van de levensmiddelenindustrie; die kunnen hun organische afval beter gescheiden houden dan de retail. Maar ook brood en koekjes die (bijna) over datum zijn, zijn meestal nog prima voor kippen en varkens. 43 procent van het veevoer in Nederland bestaat uit dergelijke reststromen.

Met nieuwe biotechnologieën kunnen we daar verder in gaan. Liberaal Groen bezocht in mei Planet B.io in Delft samen met Tweede Kamerleden Martijn Buijsse en Wim Meulenkamp. Daar vertelden ondernemers en wetenschappers ons hoe zij bacteriën selecteren of zelfs genetisch modificeren om afval om te zetten in bijvoorbeeld eiwit. Waar weer veevoer van kan worden gemaakt, of petfood, of een zuivelvervanger voor humane consumptie.

De Europese toelatingsprocedures voor humane voedingsmiddelen zijn streng, zoals ik hier eerder schreef. Nieuwe voedingsmiddelen voor (huis)dieren kunnen sneller op de markt komen. In het Verenigd Koninkrijk kreeg Meatly vorig jaar toestemming om gekweekte kip te verkopen als honden- en kattenvoer.

Weggooien is goedkoop

Biotech moet wel een concurrentieachterstand inhalen. De veevoerindustrie geniet een gigantisch schaalvoordeel. Het is nu nog goedkoper om soja uit Zuid-Amerika te importeren dan etensresten uit restaurants in Nederland te fermenteren en op te waarderen tot nieuwe voeding.

5 tot 9 procent van de Nederlandse uitstoot van broeikasgassen is aan voedselverspilling te wijten. Het is lastiger om te berekenen hoeveel uitstoot ‘onze’ import van veevoer veroorzaakt. Daarvoor hebben we betrouwbare data uit landen als Brazilië nodig. Nederland importeert veel, ook granen uit Noord-Amerika. Granen en soja worden hier in mengvoeder verwerkt, wat voor een deel weer wordt geëxporteerd. Maar we voeren ook onbewerkte granen en soja door. En eten ook nog een deel zelf.

Europese rapportageverplichtingen (CSRD, naar de Engelstalige afkorting) nopen grote bedrijven tot het in kaart brengen van de emissies in hun toeleveringsketens. Nederlandse supermarkten zijn hier redelijk vooruitstrevend in. Ook houden zij netjes bij hoeveel voedsel ze weggooien. In de verwerkende industrie kan dit beter.

Alsjeblieft, niet nog meer onderzoek

De overheid subsidieert een stichting (Samen Tegen Voedselverspilling) en technologische innovaties om voedselverspilling tegen te gaan. Ministeries hebben ‘actielijnen’ uitgezet, waaronder het vergroten van ‘bewustwording’ over voedselverspilling bij burgers en bedrijven. Dat zet nog geen zoden aan de dijk, blijkt uit onderzoek van de Wageningen Universiteit in opdracht van het ministerie van Landbouw.

De wetenschappers hebben allerlei ideeën om het beleid kracht bij te zetten. Er zou een ‘versnellingsagenda’ moeten komen om de ‘urgentie’ van het onderwerp te onderstrepen met ‘ketenregisseurs’ en het ‘stimuleren’ van financiële instellingen om ‘verspillingscriteria’ op te nemen. Als een VVD’er zoveel dure woorden leest, weet ‘ie: hier wordt niet over geld gepraat. In zoverre de onderzoekers over prijs schrijven, is het om… meer onderzoek te doen naar de ‘doorwerking van prijsprikkels’!

Zo blijven we bezig. Een kilo weggegooid voedsel kost gemiddeld 7 euro. Als je dat kort door de bocht doortrekt naar de totale voedselverspilling in Nederland, kom je uit op 14 miljard euro per jaar. Maak daar een heffing of een belasting van.

We weten uit de industrie dat als je vervuiling beprijsd, schone alternatieven binnen afzienbare tijd rendabel worden. Bedrijven gaan namelijk niet alleen direct betalen voor hun vervuiling, maar rekenen die kosten ook mee in plannen voor toekomstige investeringen. Sinds de inwerkingtreding van het Europese emissiehandelssysteem voor broeikasgassen is de uitstoot van die sectoren met de helft gedaald.

Vandaar ons tekstvoorstel:

We gooien een kwart van ons eten weg, terwijl we met vooruitstrevende biotechnologieën voedselresten kunnen omzetten in waardevolle nieuwe producten. Om dat lonend te maken, beprijzen we voedselverspilling in de verwerkende industrie, foodservice en retail.

We hadden al 2,5 gevechtsvliegtuigen. Hiermee halen we de rest van de 15 miljard euro op die we jaarlijks in onze defensie willen steken.

In de inbreng van Liberaal Groen over veehouderij in het VVD-verkiezingsprogramma zijn we bewust zo dicht mogelijk bij het programma van twee jaar geleden gebleven. Deels omdat we hier overlapping hebben met zowel het thematisch netwerk LNV als de vorig jaar opgerichte Liberale Dierenvrienden. Deels omdat het overlapt met mijn werkzaamheden bij de Dierencoalitie. Toch noopte de actualiteit ons wel tot enkele aanpassingen.

Voor Liberaal Groen zijn klimaat en verduurzaming van onze economie de prioriteiten. We willen meer spoor, ook als daar soms een dassenburcht voor moet wijken. We zijn vóór uitbreiding van wind op zee. Dat is de afgelopen jaren zo snel gegaan, dat we op dagen dat het hard waait meer groene stroom opwekken dan we kwijt kunnen, dus worden turbines nu soms afgeschakeld.

Ons Team Energie stelt onder meer voor om het gebruik van elektrische auto’s als buurt- of thuisbatterij te stimuleren, de kosten en baten van het valmeer Delta21 te onderzoeken voor elektriciteitsopslag, en de tendering van nieuwe windparken af te stemmen op de verwachte vraag. Dat geeft tijd om onderzoek te doen en af te ronden naar de effecten van wind op zee op waterdieren en vogels. Team Voedsel kijkt met belangstelling naar de kweek van schelpdieren en zeewier tussen windparken.

Vanuit Team Voedsel voegen we hoog over toe dat de inzet moet zijn: ‘integraal beleid voor klimaat, natuur en dierenwelzijn.’

Zoals Christianne van der Wal het treffend zei in één van haar laatste debatten als minister voor Natuur en Stikstof:

Ik ben ontzettend blij dat ik de hele Kamer hoor praten over het belang van natuurherstel. Dat doet me deugd als minister voor Natuur. Ik weet echter ook dat op het moment dat er echte keuzes moeten worden gemaakt tussen economische activiteiten of de natuur, uw Kamer vaak kiest voor economische activiteiten. Dat hebben we decennialang gedaan.

Meer dan techniek

De dierwaardige veehouderij is daar een voorbeeld van. Een dierwaardige veehouderij is extensief: met meer ruimte per dier. Liberaal Groen wil daarnaast minder soja uit Zuid-Amerika importeren, waar de teelt grootschalige ontbossing in de hand werkt. Daardoor neemt de natuurlijke koolstofopname van de aarde af, wat de klimaatverandering versnelt, en sterven dier- en plantensoorten uit. Vandaar dat we óók pleiten voor een meer ‘grondgebonden’ veehouderij: veevoer en mestafzet uit en in de buurt. We zien daarin voordelen voor klimaat én natuur.

Toch rept het Klimaatplan van het inmiddels demissionaire kabinet vooral over technologische innovaties om emissies van veeteelt terug te dringen en af te vangen. Daar is Liberaal Groen ook voor. Zo leerden we bij Planet B.io in Delft dat uit afgevangen emissies van bijvoorbeeld de staalindustrie ethanol en schone vliegtuigbrandstof kan worden gemaakt — een prachtige innovatie! Biogas en Renure bieden al op korte termijn kansen om kringlopen in de veehouderij te sluiten.

Maar dat kan niet de enige oplossing zijn. Als we én emissies in de landbouw naar bodem, lucht en water willen normeren en beprijzen (zoals Liberaal Groen al enkele jaren voorstelt) én techniek om uitstoot te vermijden gaan subsidiëren (zoals minister van Landbouw Femke Wiersma voorstelt), dan voelt het voor de boer tegenstrijdig wanneer de overheid en samenleving óók vragen om bijvoorbeeld meer weidegang voor runderen en buitenuitloop van kippen en varkens. In de Wet dieren is vorig jaar immers vastgelegd dat de veehouderij in uiterlijk 2040 moet voorzien in de ‘natuurlijke gedragsbehoeften’ van dieren.

Weidegang voor runderen leidt tot minder ammoniakvorming in de stal (schadelijk voor de lokale natuur) en minder uitstoot van methaan, maar mogelijk wel meer uitstoot van lachgas (ook een broeikasgas).

Buitenuitloop van kippen en vooral varkens zou, met het huidige aantallen dieren, sowieso tot een hoge uitstoot leiden. Een flink deel van die emissies worden nu met luchtwassers voorkomen. Hoewel die letterlijk de lucht wassen die de stal uitgaat, schonen ze de lucht ín de stal niet op. De dieren die binnen staan, hebben er dus niets aan. (Ik schreef in februari een nieuwsbrief over de giftige lucht in varkensstallen.)

Hoewel minister Wiersma (BBB) volhoudt dat nog niet bewezen is dat varkens van nature graag buitenkomen, kan ook zij niet ontkennen dat runderen van nature grazen en dat alle dieren behoefte hebben aan frisse lucht. In haar uitwerking van het amendement van Tjeerd de Groot (D66) en Thom van Campen (VVD), waarmee de dierwaardige veehouderij in 2024 wet werd, heeft zij dan ook alvast conceptteksten opgenomen voor weidegang en buitenuitloop. Maar die worden wat haar betreft pas ingevoerd als en wanneer aan tal van ‘randvoorwaarden’ is voldaan, zoals inkadering binnen bestaan milieubeleid (voor klimaat, natuur en water) en het verdienvermogen van boeren.

Wat moet de boer?

Daar zit ik persoonlijk mee in de maag vanwege het dierenwelzijn. (Meer daarover in mijn nieuwsbrief van 25 juni.) Voor VVD’ers is het (ook) frustrerend dat Wiersma, met een beroep op ‘duidelijkheid’ voor boeren, deze ondernemers eigenlijk opscheept met onzekerheid. Moet een varkensboer die tussen nu en tien jaar een nieuwe stal wil bouwen, investeren in nieuwe luchtwassers? Of kiest ze beter voor een vrije uitloop, zodat de varkens in de grond kunnen wroeten en ‘s zomers een modderbad kunnen nemen?

De overheid zegt nu: doe maar alle twee. Er zijn nog steeds subsidies voor luchtwassers en andere emissiereducerende maatregelen, maar zal een volgend kabinet met misschien GroenLinks-PvdA die doortrekken? Het keurmerk Beter Leven van de Dierenbescherming stelt vrije uitloop van varkens als voorwaarde voor 2 sterren. Voor het vlees van die varkens zouden consumenten meer betalen, zodat de boer de nodige investering in verbouw en kosten van extensivering kan terugverdienen. Maar de ervaring leert dat vrijwel alle consumenten kiezen voor óf het goedkoopste óf het beste. De keuze voor de varkenshouder is dus tussen zo emissiearm en zo goedkoop mogelijk of biologisch, wat automatisch 3 sterren krijgt van Beter Leven. Een tussenmarkt bestaat (nog) niet.

‘Zo emissiearm en zo goedkoop mogelijk’ betekent voor dierenwelzijn: voldoen aan de normen (dus laagste eisen) in de wet. Die wil de VVD tussen nu en 2040 verhogen. Daarbij houden we rekening met onderzoek dat nog moet worden gedaan en de tijd die het vergt om nieuwe concepten in de markt te zetten, maar het einddoel blijft dat alle dieren uiteindelijk hun wat de wetenschappers ‘soorteigen gedrag’ noemen, kunnen vertonen. Vandaar het tekstvoorstel van Liberaal Groen:

We maken de omslag naar een grondgebonden rundveehouderij in 2032 en een dierwaardige veehouderij in uiterlijk 2040. Daarvoor worden de gedragsbehoeften per diersoort en -ras wetenschappelijk vastgesteld en uitgewerkt in normen en tijdlijnen, bijvoorbeeld over het zogen van kalveren bij de koe en buitenuitloop van kippen en varkens, maar ook over fokkerij, transport en slacht. We bouwen tijd in voor de nodige pilots en opschaling, en voorkomen open normen in wet- en regelgeving die leiden tot juridische onzekerheid.

Van depositie naar emissie

Klimaat- en natuurbeleid begrenzen vervolgens hoeveel vee we waar kunnen houden. We reguleren we omvang van de veehouderij al lang met productierechten die zijn gekoppeld aan landelijke fosfaat- en stikstofplafonds, die weer voortvloeien uit Europese regelgeving in het belang van een gelijk speelveld.

Daar zitten volgens ons twee weeffouten in:

1. Voor beschermde natuur is minder relevant hoeveel verzurende stoffen, zoals stikstof, landelijk worden uitgestoten; wat ertoe doet, is hoeveel in de omgeving worden uitgestoten. Want de meeste stikstof blijft dichtbij.

2. We hebben de verlening van natuurvergunningen gekoppeld aan een modelering van stikstofneerslag (of -depositie). Dat is vanuit het oogpunt van natuurbescherming goed te verdedigen, maar de ondernemer beslist niet uit welke richting morgen de wind waait. Die heeft alleen zijn uitstoot (emissie) in de hand. Die uitstoot kan, in tegenstelling tot neerslag, ook op het bedrijf met sensoren worden gemeten. Daarom wil de VVD van depositie- naar emissiebeleid met ‘doelsturing’ voor ondernemers. Die krijgen dan gebieds- en liever nog bedrijfsspecifieke emissienormen om aan te voldoen.

De sector (of in ieder geval LTO) zegt dit ook te willen. Wiersma wil vooral ‘haalbare’ doelen voor alle boeren.

Team Voedsel van Liberaal Groen stelde vorig jaar in een onderzoek over de afrekenbare stoffenbalans voor om bestaande productierechten, die uitgaan van een gemiddelde uitstoot per kip of varken, om te zetten in emissierechten. Die zijn verhandelbaar, dus krijg je een systeem vergelijkbaar met ETS. We introduceren dan ook gelijk emissierechten voor eenden en kalveren, die nu van productierechten, en dus productiebeperkingen, zijn uitgezonderd. In die gift, en vervolgens het jaarlijks uit de markt nemen, van emissierechten kan een koppeling worden gemaakt met grondgebondenheid. Zo wordt de omvang van de kalverhouderij ‘vanzelf’ teruggebracht tot een omvang die aansluit op de melkveehouderij; een wens van de meeste partijen in de Tweede Kamer, ook de VVD. Een paar jaar gelden werden nog 40 procent van de kalveren in Nederland geïmporteerd.

Zodoende de volgende tekstvoorstellen voor het verkiezingsprogramma:

We vertalen generieke emissieopgaven naar gebieds- en bedrijfsspecifieke doelen om ruimte te bieden voor maatwerk en vakmanschap. Met metingen op bedrijfsniveau en een afrekenbare stoffenbalans staan boeren aan het roer van hun bedrijf en hebben zij zelf de regie in handen om emissies naar bodem, lucht en water terug te dringen. Een aantal middel- en gebruiksnormen wordt zo overbodig. Ook kan de verlening van natuurvergunningen worden vereenvoudigd. Voor CO₂ komt een Europees stelsel. In de tussentijd borgen we weidegang als emissiereducerende maatregel.

Door emissies van nutriënten te beprijzen, maken we het rendabel om waardevolle grond- en voedingsstoffen af te vangen of terug te winnen. Boeren die het snelst verduurzamen, kunnen geld verdienen door emissie- en fosfaatrechten te verhandelen. We sluiten hier geen diergroepen van uit.

Buffers van agrarische natuur

Om boeren in de rest van Nederland ‘haalbare’ emissiedoelen te geven, zijn eerst forse emissiereducties in de buurt van beschermde Natura 2000-gebieden nodig.

Professor Jan Willem Erisman hield Tweede Kamerleden in april voor dat de uitstoot van ammoniak in stroken van 2 tot 4 kilometer rondom Natura 2000 met zo’n 70 procent moet dalen om de opgave voor boeren elders in het land op circa 30 procent te krijgen. Uitgaande van het wettelijke doel om in 2035 driekwart van de beschermde natuur in Nederland onder de zogenoemde kritische depositiewaarden (KDW) te krijgen, waarboven een overdaad aan stikstof de natuur kan schaden. De details kun je teruglezen in een scenarioberekening van Erisman en Ton Brouwer, specialist in ruimtelijke analyse.

Noord-Holland draait de volgorde om. Daar kiest een coalitie van BBB, GroenLinks, PvdA en VVD voor een generieke reductie van 30 procent ammoniakuitstoot. In en nabij Natura 2000 komen gebiedsdoelen, die naar verwachting hoger zullen zijn.

Het demissionaire kabinet wil de KDW uit de wet halen en vervangen met een bredere beoordeling van de staat van de natuur. Met een andere methodiek veranderen bovengenoemde percentages en verhoudingen wellicht, maar de kern zal blijven: voor herstel van Natura 2000 moet economische — en dat is daar vooral agrarische — activiteit in de omgeving wijken.

Ons Team Water stelt voor om van die nood een deugd te maken, en in brede bufferzones random Natura 2000 tussenvormen tussen landbouw en natuur te onderzoeken en ontwikkelen. Na stikstof is hydrologie de tweede grootste drukfactor op beschermde natuur.

We denken aan kennisprogramma’s of transitiegebieden, zodat de overheid binnen de regels voor mededinging en staatssteun intensieve ondersteuning kan bieden aan boeren, marktpartijen en wetenschappers om nieuwe bedrijfsmodellen te ontwikkelen. Zoals pilots voor de dierwaardige veehouderij, maar ook de teelt van biobased bouwmaterialen en doorontwikkeling van regeneratieve landbouw.

Middelen daarvoor staan al op de begroting. Er komt volgend jaar 200 miljoen euro, en structureel 500 miljoen euro, bij voor agrarisch beheer van landschappen, natuur en water; een verviervoudiging van het budget.

Ruim 100.000 hectare landschap en natuur is al in agrarisch beheer. Doel is 195.000 hectare in 2030. De minister verwacht dat er in 2026 al zo’n 30.000 hectare bij zal komen, en geeft prioriteit aan langetermijnfinanciering van agrarisch natuurbeheer in leefgebieden van de grutto en in gebieden rondom stikstofgevoelige natuur.

Liever in één keer goed

Liberaal Groen heeft met bovenstaande niet een kant-en-klaar plan voor én een toekomstbestendige veehouderij én een robuuste natuur in Nederland. Dat vraag een expertise en detailniveau die wij zelfs binnen de VVD niet in een paar weken in stelling kunnen brengen, en die sowieso niet thuishoort in een verkiezingsprogramma. De landelijke politiek moet voor ons de grote lijnen uitzetten, en zich niet tot achter de komma willen bemoeien met hoeveel gram stikstof per hectare mag neerdalen of hoeveel meter bufferzone rondom ieder Natura 2000-gebied optimaal is. Daar betalen we met z’n allen specialisten voor, van ambtenaren op ministeries en in de provincies tot aan boswachters en dijkgraven.

We schetsen hiermee hopelijk wél de contouren van een integraal veehouderijbeleid dat recht doet aan klimaat, natuur en dierenwelzijn. En dat nog zoveel mogelijk ruimte laat aan ondernemerschap en vrije keuze.

Waar wij erg voor waken, is dat beleid één voor één — of erger: langs elkaar heen — wordt gemaakt. Door de opgaven in brokken op te delen, wordt die weliswaar behapbaarder, maar ook groter. En duurt het langer. Boeren weten nauwelijks meer waar ze aan toe zijn. Het één zit het ander in de weg. Natuurherstel blijft uit, waardoor boeren geen natuurvergunning krijgen om een diervriendelijke, duurzamere stal te bouwen. De broeikasgasemissies in de landbouw dalen niet meer. Sterker, die blijven al twintig jaar gelijk. Fosfor- en stikstofoverschotten in de bodem en naar de lucht zijn al vijftien jaar niet gedaald. Het dierenwelzijn verbetert met stapjes terwijl we een sprong vooruit kunnen en willen maken.